Những ngày cuối năm, khi từng cành đào phai đang chúm chím nụ trên các sườn đồi, chúng tôi lại có dịp đến với những bản làng người Dao để cùng bà con đón Tết sớm hơn thường lệ.
Người Dao ăn Tết làng
Điểm đến đầu tiên của chúng tôi là khu Đèo Đọc, phường Hoành Bồ. Chúng tôi đến gia đình ông Bàn Hữu Hồng người Dao Thanh Phán được chọn để tổ chức Tết làng.
Trong câu chuyện, thầy cúng Triệu Đức Phúc cho biết: “Khác với Tết Nguyên đán thường diễn ra vào đầu năm âm lịch theo lịch chung của dân tộc Kinh, Tết của người Dao ở Quảng Ninh thường diễn ra vào ngày 10-15 tháng Chạp và còn được gọi là Tết làng. Sau Tết làng sẽ đến Tết nhà lớn dành cho từng dòng họ người Dao Thanh Phán. Đây là một kỳ lễ quan trọng, mở đầu cho chuỗi hoạt động tâm linh và gia đình để đón mùa xuân với niềm mong ước bình an, thịnh vượng, mùa màng bội thu”.
Tết làng là lễ Tết chung của một cộng đồng, được một làng bản thống nhất tổ chức ở một gia đình để con cháu đi xa có thể trở về cùng gia tộc và dòng họ quây quần bên nhau. Từ những ngày đầu chuẩn bị, không khí Tết đã lan tỏa khắp bản làng. Mọi người sẽ tụ tập tại nhà của một già làng, trưởng bản. Nhà góp con gà, nhà góp con vịt, nhà góp tiền. Tất cả còn chung nhau đụng một con lợn để sắm lễ cúng thần linh và thụ lộc vui vẻ.
Ông Bàn Hữu Hồng, người dân khu Đèo Đọc, chia sẻ: “Sau Tết làng, bà con ai về nhà nấy sửa soạn lễ vật dâng cúng Tết nhà lớn. Bàn thờ tổ tiên được lau dọn, trang phục truyền thống được chuẩn bị. Từng gia đình sửa sang nhà cửa để chào đón thời khắc thiêng liêng này”.
Người Dao gọi là Tết nhà lớn vì Tết được tổ chức ở nhà ông trưởng họ, giống như từ đường của người Kinh dưới xuôi. Đây là thời khắc mà mỗi gia đình trong dòng họ tụ họp, cùng dâng lễ vật báo cáo với tổ tiên về những điều đã trải qua trong năm. Họ tin rằng đây là lúc con cháu bày tỏ lòng biết ơn và mong tổ tiên phù hộ cho bản làng được an lành và phát triển.
Tại các nhà lớn, bàn thờ tổ tiên được trang trí trang trọng với mâm lễ đầy đặn bao gồm thịt lợn, gà, rượu men lá, bánh, trái cây và những sản vật từ núi rừng. Riêng thịt gà phải luộc nguyên con, chân gà, gan gà cũng được bày lên đĩa để cúng. Người Dao chọn thời điểm cúng vào buổi sáng sớm, khi không khí trong lành nhất trong ngày. Từng nén hương nghi ngút được thắp lên, nghi lễ diễn ra trong sự tĩnh lặng trang trọng, hòa cùng tiếng chiêng vang vọng giữa núi rừng.
Sau khi nghi lễ cúng tổ tiên kết thúc là ngày hội của cả bản. Người già quây quần kể chuyện truyền thống. Đám trẻ ríu rít bên mâm cỗ. Tiếng cười vang vọng xua tan giá lạnh cuối năm. Đây không chỉ là lễ hội tâm linh mà còn là sự kết nối thế hệ, trao truyền văn hóa từ người già đến lớp trẻ.
Bà Triệu Thị Hai (83 tuổi, ở khu Đèo Đọc) cho biết: “Với người Dao, Tết là biểu tượng của sự gắn bó cộng đồng. Tết làng kêu gọi tinh thần trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với dòng họ và bản làng. Các câu chuyện về tổ tiên, những năm tháng khai hoang lập ra bản làng được nhắc lại qua lời kể của người già, là một cách giáo dục truyền thống và trách nhiệm cộng đồng”.
Dứt lời, bà Hai cùng với bà Triệu Thị Xuân lại mải miết thêu hoa văn bên hiên nhà. Giống như hai bà, phụ nữ người Dao Thanh Phán thường chuẩn bị kỹ lưỡng những bộ áo dài chàm thêu hoa văn tinh xảo, khăn đội đầu để đón Tết. Những họa tiết thêu tay trên vải không chỉ là trang trí hoa văn long khuyển gợi nhắc về thủy tổ Bàn Vương, mà còn mang ý nghĩa bảo hộ, tượng trưng cho sự may mắn và sức khỏe.
Tết sớm trong từng nếp nhà
Tại khu Đèo Đọc chủ yếu là đồng bào Dao Thanh Phán sinh sống. Ở khu vực huyện Hoành Bồ cũ có cả người Dao Thanh Y và Dao Thanh Phán quần tụ. Ngoài hai nhóm Dao Thanh Phán, Dao Thanh Y, Quảng Ninh còn nhóm Dao Lô Gang… sinh sống tập trung ở các xã Kỳ Thượng và Lương Minh. Để hiểu hơn phong tục đón Tết của người Dao Lô Gang có khác gì với người Dao Thanh Phán, chúng tôi chia tay Hoành Bồ để lên với thôn Khe Nà của xã Lương Minh.
Chúng tôi vào thăm gia đình ông Dương Nho Kim, một thầy cúng ở thôn Khe Nà đúng lúc ông đang sửa soạn đồ lễ đi cúng cho dân bản. Ông Kim bảo với chúng tôi rằng trong khi nhiều nơi vẫn còn bận rộn với những ngày cuối năm, người Dao Lô Gang đã bắt đầu đón Tết Nguyên đán. Tết đến sớm hơn, kéo dài hơn và mang đậm dấu ấn tâm linh. Dù cộng đồng không đông, song đời sống văn hóa của người Dao Lô Gang vẫn được bảo tồn khá nguyên vẹn, thể hiện rõ nhất qua các nghi lễ và phong tục đón Tết cổ truyền.
Nếu như người Dao Thanh Y không có nhà thờ tổ và ăn Tết bình thường từ ngày 20 tháng Chạp trở đi thì người Dao Lô Gang khoảng ngày đầu tháng Chạp đã tổ chức, 15 tháng Chạp cũng đã ăn Tết nhà lớn xong giống người Dao Thanh Phán. Xong các hộ gia đình trong dòng họ mới được ăn Tết ở nhà mình. Bà con gọi là nhà chòi.
Không khí Tết vì thế lan tỏa sớm trong từng nếp nhà, từng con đường bản. Đầu xuân, cả làng cùng tổ chức lễ cầu mùa - nghi lễ quan trọng để chính thức bước vào vụ sản xuất mới, gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống no đủ.
Thầy cúng Dương Hòa Ngân cho biết: Công việc chuẩn bị Tết được tiến hành từ khá sớm. Mỗi gia đình dọn dẹp nhà cửa, sửa sang bàn thờ tổ tiên. Theo quan niệm của người Dao Lô Gang, nhà cửa sạch sẽ thì tổ tiên, thần linh mới về hưởng Tết, phù hộ cho con cháu một năm mới bình an, làm ăn thuận lợi. Việc chuẩn bị lương thực, lễ vật cũng được coi trọng. Nhiều gia đình mổ lợn, làm bánh, nấu rượu, tích trữ thực phẩm để dùng trong những ngày Tết dài, thể hiện rõ nét lối sống tự cung tự cấp gắn với lao động sản xuất.
Ông Kim cho biết: “Nghi lễ cúng tổ tiên là trung tâm của Tết người Dao Lô Găng. Vào những ngày cuối năm và đặc biệt là đêm giao thừa, gia chủ làm lễ báo cáo với tổ tiên về một năm đã qua, cầu mong sự che chở cho gia đình trong năm mới. Thầy cúng giữ vai trò quan trọng trong nghi lễ, đọc các bài cúng bằng tiếng Dao, mang ý nghĩa mời tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu và xua đuổi những điều không may”.
Trong những ngày đầu năm, người Dao Lô Gang đặc biệt coi trọng việc giữ gìn hòa khí trong gia đình và cộng đồng. Họ kiêng cãi vã, tránh nói điều xui rủi, bởi tin rằng những điều xảy ra trong ngày đầu năm sẽ ảnh hưởng đến cả năm.
Một điểm nhấn không thể thiếu trong Tết của người Dao Lô Găng là sắm quần áo mới. So với các nhóm Dao khác, trang phục của họ được thêu tay rất tỉ mỉ, với mật độ dày và hoa văn độc đáo. Sắc vàng cam, đỏ nổi bật trên nền vải đen, cùng các họa tiết gắn liền với núi đồi, cỏ cây, hoa lá, hình trái tim hay hình chân chó là biểu tượng thủy tổ của người Dao, tạo nên vẻ đẹp vừa rực rỡ vừa linh thiêng.
Chị Triệu Nhì Múi, một người dân thôn Khe Nà, chia sẻ: “Trong ngày Tết, phụ nữ khoác lên mình những bộ áo váy thêu tay cầu kỳ, nam giới mặc trang phục truyền thống giản dị nhưng trang nghiêm, thể hiện niềm tự hào về bản sắc dân tộc”.
Bên cạnh các nghi lễ gia đình, Tết cũng là dịp để người Dao Lô Gang tăng cường giao lưu cộng đồng. Mọi người thăm hỏi, chúc Tết lẫn nhau, cùng tham gia các hoạt động hát múa, trò chơi dân gian làm cho không khí xuân nơi rẻo cao thêm rộn ràng, ấm áp.
Trong dòng chảy của cuộc sống hiện đại, phong tục đón Tết của người Dao Lô Găng vẫn được gìn giữ và truyền lại cho thế hệ trẻ. Tết sớm nơi rẻo cao vì thế không chỉ là ngày hội đầu năm, mà còn là biểu tượng của sự gắn kết giữa con người với tổ tiên, với cộng đồng và với những giá trị văn hóa bền bỉ theo năm tháng.
Tết của người Dao ở Quảng Ninh được tổ chức từ sớm trước Tết cổ truyền, phản ánh quan niệm sống, cội nguồn tâm linh và mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên. Nhiều gia đình trẻ cho biết dù bận rộn với học hành và công việc, họ luôn tìm cách trở về bản đón Tết sớm để được sum họp cùng gia đình và tham gia nghi lễ truyền thống.
Tết sớm của người Dao vì thế là một phong tục chứa đựng đạo lý sâu sắc về cội nguồn. Tại nơi núi non trùng điệp ấy, mùa xuân đến sớm hơn trong trái tim người Dao bằng những tiếng cười sum họp gia đình và bằng truyền thống được trao truyền từ đời này qua đời khác.
