Sau ba tháng không mưa, nhiều cộng đồng trên đảo Borneo của Indonesia đang đối mặt tình trạng thiếu nước nghiêm trọng khi các con sông cạn dần và cháy đất than bùn lan rộng. Các chuyên gia cho rằng El Niño mạnh trong năm nay, kết hợp với nhiều thập kỷ suy thoái hệ sinh thái đất than bùn, đang làm gia tăng tác động của biến đổi khí hậu do con người gây ra.
El Niño và suy thoái đất than bùn làm khủng hoảng trầm trọng hơn
El Niño là một phần của chu kỳ khí hậu tự nhiên liên quan đến sự ấm lên của nhiệt độ đại dương. Tuy nhiên, El Niño năm nay được dự báo có thể gây ra những đợt hạn hán, nắng nóng, lũ lụt và các hiện tượng khí hậu cực đoan nghiêm trọng hơn trên toàn cầu.
Các nhà khí tượng cho rằng đợt El Niño này có thể vượt mức kỷ lục bắt đầu từ năm 1997, từng góp phần gây thiệt hại hàng tỷ USD do nắng nóng, lũ lụt, hạn hán, lốc xoáy và cháy rừng.
Tại Borneo, các chuyên gia cho rằng tác động của El Niño trở nên nghiêm trọng hơn do phần lớn diện tích đất than bùn đã bị phá hủy để chuyển đổi mục đích sử dụng.
“Khoảng 60% diện tích đất than bùn đã bị thoát nước để nhường chỗ cho các đồn điền cọ dầu và các khu khai thác phục vụ ngành bột giấy, giấy” - bà Amanda Hurowitz, giám đốc cấp cao của tổ chức môi trường quốc tế Mighty Earth, cho biết.
“Điều đó có nghĩa là nước không còn ở nơi vốn dĩ phải có. Có rất nhiều kênh đào, và khi hệ thống bị thay đổi, mực nước ngầm hạ xuống” - bà Hurowitz nói. “Đất trở nên quá khô và nước đơn giản là biến mất”.
Trong một tuyên bố bằng văn bản, Bộ Lâm nghiệp Indonesia thừa nhận tác động tiêu cực của việc làm thoát nước trên đất than bùn, nhưng nhấn mạnh nguyên nhân cụ thể và trách nhiệm liên quan phải được xác định dựa trên bằng chứng, thay vì tự động quy cho El Niño hoặc sự hiện diện của doanh nghiệp.
Bộ này cho biết chính phủ đặt mục tiêu ngăn chặn suy thoái đất than bùn trong tương lai thông qua phục hồi hệ sinh thái và tăng cường thực thi nghĩa vụ của các đơn vị được cấp quyền khai thác.
“Chương trình dài hạn của chính phủ tập trung vào bảo tồn và phục hồi chức năng thủy văn của đất than bùn, cải thiện quản lý cảnh quan và nguồn nước, tăng cường phòng cháy và bảo đảm tất cả các bên quản lý đất thực hiện đầy đủ trách nhiệm” - Bộ Lâm nghiệp Indonesia cho biết.
Cháy tiếp tục lan rộng khi nguồn nước cạn dần
Các chuyên gia cho rằng điều kiện nóng và khô do El Niño, kết hợp với sự suy thoái của đất than bùn, đã góp phần làm các đám cháy lớn lan rộng trên Borneo. Than bùn khô rất dễ bắt lửa, khiến đám cháy nhanh chóng lan qua những khu vực đã bị thoát nước. Nguồn nước ngày càng cạn kiệt cũng làm chậm công tác chữa cháy.
Khói mù độc hại dày đặc bao phủ bầu trời. Khói đã lan tới Philippines, cách hơn 800 km, đồng thời khiến mức ô nhiễm không khí tại Malaysia vượt ngưỡng khẩn cấp, buộc giới chức tuần trước phải ban bố tình trạng khẩn cấp tại một thị trấn thuộc bang Sarawak trên đảo Borneo.
Bộ Lâm nghiệp Indonesia cho biết chính phủ đang chuyển trọng tâm chính sách phòng chống cháy rừng và cháy đất sang ngăn ngừa, thông qua tăng cường phối hợp liên ngành, xử lý hành vi đốt đất để khai hoang, mở rộng tuần tra và hệ thống phát hiện sớm, thúc đẩy giám sát dựa trên nguy cơ và phục hồi đất than bùn.
Theo Bộ Lâm nghiệp Indonesia, hơn 202.000 ha đất đã bị cháy từ tháng 1 đến tháng 7, diện tích gần gấp ba lần Singapore.
Cộng đồng tiếp tục gánh chịu hậu quả
Khi các đám cháy chưa được dập tắt và nước vẫn khan hiếm, người dân địa phương tiếp tục chịu ảnh hưởng trực tiếp.
Tại làng Sungai Malaya ở Tây Kalimantan, các đám cháy đã kéo dài hơn một tháng. Người dân luôn trong tình trạng căng thẳng, đặc biệt vào ban đêm khi lửa có thể bất ngờ bùng mạnh.
Những bãi đất trống, nơi chị Rumsiyeh, 45 tuổi, mẹ của 5 đứa trẻ, cùng chồng hái dương xỉ đem bán ở chợ, đã bị lửa thiêu rụi.
“Mọi thứ đã mất hết. Chúng tôi không còn cách nào kiếm sống nữa” – chị Rumsiyeh nói.
Trong khi đó, tại làng Penyeladi, chị Sriwati, một chủ cửa hàng và là mẹ của ba đứa trẻ, giờ không thể dựa vào dòng sông gần nhà cho nhu cầu sinh hoạt hằng ngày.
Sông Kapuas - con sông dài nhất Indonesia, cung cấp nước cho hơn 3 triệu người phụ thuộc - đã rút xuống mức rất thấp tại khu vực này. Phần còn lại chỉ là một dòng nước nông, đục, không đủ an toàn để uống hoặc thậm chí vo gạo nấu ăn cho gia đình.
Chị Sriwati giờ phải mua nước, làm tăng thêm chi phí sinh hoạt hằng tháng.
“Tình trạng thiếu nước ảnh hưởng rất nhiều đến chúng tôi, đặc biệt là nước uống” - chị Sriwati, nói vọng từ căn nhà nhỏ của mình.
Những người lái thuyền, đánh cá và nhiều cư dân sống dựa vào dòng Kapuas cũng bị ảnh hưởng khi mực nước xuống quá thấp, khiến việc đánh bắt và đi lại bằng thuyền gần như không thể.
Ở những nơi vẫn còn đủ nước cho thuyền hoạt động, khói mù dày đặc lại làm giảm tầm nhìn và khiến việc di chuyển trở nên nguy hiểm, ngư dân Abiansah, 39 tuổi, cho biết.
Tác động đối với kinh tế quốc gia vẫn chưa được đánh giá đầy đủ. Những sà lan kim loại lớn vốn chở hạt cọ dầu xuôi sông tới các nhà máy chế biến nay mắc cạn trên cát, trong khi trẻ em đu mình trên những sợi dây neo đã được tháo khỏi bến.
Một phần khó khăn được giảm bớt nhờ các nguồn nước do chính quyền và khu vực tư nhân cung cấp, nhưng người dân vẫn lo ngại tình trạng hạn hán sẽ còn kéo dài.
“Tôi lo về đợt khô hạn kéo dài này. Mọi chuyện đã đến mức ngay cả sinh hoạt hằng ngày, chỉ cần đi đâu đó thôi, cũng trở nên khó khăn. Chúng tôi còn phải đối mặt với thiếu nước” - chị Sriwati nói. “Tôi không biết phải dùng lời nào để diễn tả nữa”.
