Từ bao đời nay, chợ phiên vùng cao không chỉ là nơi trao đổi, mua bán sản vật mà còn là không gian văn hóa đặc sắc, nơi hội tụ sắc màu trang phục truyền thống rực rỡ, tiếng nói rộn ràng và những phong tục, tập quán được gìn giữ qua nhiều thế hệ của đồng bào các dân tộc thiểu số. Ở chợ phiên, người ta đến không chỉ để mua bán, mà còn để gặp gỡ, sẻ chia, kết nối cộng đồng. Chính sự mộc mạc, chân tình ấy đã tạo nên sức hấp dẫn riêng có, góp phần bồi đắp và lan tỏa bản sắc văn hóa vùng cao miền Đông Bắc Quảng Ninh.
Nhộp nhịp chợ phiên Hà Lâu
Từ sáng sớm, khi sương còn giăng trên những triền núi, con đường về chợ phiên Hà Lâu (xã Điền Xá) đã rộn ràng bước chân người. Tiếng gọi nhau í ới, tiếng cười nói vang lên giữa không gian núi rừng, tạo nên nhịp điệu đặc trưng của một phiên chợ vùng cao, nơi mỗi lần họp chợ đều như một ngày hội của bản làng.
Hình thành từ năm 1965, chợ phiên Hà Lâu (thuộc xã Hà Lâu, huyện Tiên Yên trước đây) ban đầu chỉ là nơi trao đổi sản vật của người dân địa phương. Trải qua thời gian, đặc biệt sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, chợ phiên Hà Lâu nay thuộc xã Điền Xá và ngày càng được mở rộng quy mô, trở thành điểm đến hấp dẫn với nhiều hoạt động trải nghiệm văn hóa dành cho du khách.
Đối với bà con nơi đây, người lớn đến chợ để trao đổi hàng hóa, trò chuyện sau những ngày lao động vất vả, trẻ em háo hức theo chân cha mẹ, coi phiên chợ như một ngày Tết. Đôi khi niềm vui lớn nhất không nằm ở việc bán được bao nhiêu hàng, mà là được gặp lại người quen, được hòa mình vào không khí rộn ràng, vui tươi của bản làng.
Bà Hà Thị Ngọc (thôn Bắc Lù, xã Điền Xá) cho biết: Hàng mang ra chợ đều do gia đình tôi tự tay nuôi trồng, làm ra nên lúc nào cũng muốn chuẩn bị thật cẩn thận. Từ hôm trước, tôi đã lựa trứng gà, đóng mật ong, ngâm gạo gói bánh, có hôm thức gần như cả đêm để luộc bánh cho kịp phiên chợ. Rau thì sáng sớm mấy mẹ con mới đi hái để mang ra chợ được tươi. Chuẩn bị tuy vất vả nhưng lúc nào cũng thấy vui, háo hức vì đến chợ, được gặp mọi người, vừa bán hàng vừa trò chuyện, hỏi thăm nhau.
Bởi thế, chợ phiên Hà Lâu không chỉ đơn thuần là nơi giao thương, mà còn là nơi hội tụ sắc màu văn hóa của đồng bào các dân tộc nơi đây. Từ những bộ trang phục truyền thống rực rỡ, đến các gian hàng nông sản mộc mạc với gà Tiên Yên, rượu men lá, măng rừng, bánh gio, khau nhục, cá suối, ốc khe, rau tươi, khoai sọ nương… xen giữa là những góc ẩm thực dân dã, tỏa hương thơm ấm nồng, níu chân người đi chợ. Mỗi sắc màu, mỗi hương vị, âm thanh hòa quyện, góp phần vẽ nên một bức tranh chợ phiên sống động, đậm đà bản sắc và đầy sức cuốn hút.
Chị Vũ Thị Bích (phường Hạ Long) chia sẻ: Lần đầu đến chợ phiên Hà Lâu, tôi thực sự bị cuốn hút bởi khung cảnh bình yên của bản làng vùng cao, mọi thứ đều rất giản dị mà gần gũi. Sản vật tuy không nhiều nhưng nhìn đâu cũng thấy tươi ngon, mang đậm hương vị núi rừng. Điều khiến tôi ấn tượng hơn cả là sự thân thiện, chân tình của người dân, ai cũng niềm nở, cởi mở, sẵn sàng mời du khách thưởng thức những món ăn do bà con tự làm ra.
Đặc biệt, năm 2026, chợ phiên Hà Lâu được tổ chức gắn với Ngày hội văn hóa, thể thao các dân tộc xã Điền Xá lần thứ I với chuỗi các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao đặc sắc thu hút đông đảo nhân dân và du khách tham gia: Giải chạy “Hà Lâu Highland Marathon - Dấu chân chợ phiên”; trưng bày, giới thiệu và bày bán sản phẩm OCOP, nông, lâm, sản đặc trưng; không gian thưởng thức ẩm thực miễn phí; thi đấu các môn thể thao dân tộc, trò chơi dân gian đẩy gậy, kéo co, tung còn, đi cầu khỉ…; giao lưu hát dân ca Dao, Tày; trình diễn trang phục dân tộc; trình diễn thêu thổ cẩm; trải nghiệm check-in với trang phục dân tộc…
Giữa không gian rộn ràng ấy, hình ảnh các bà, các chị dân tộc Dao Thanh Y, Dao Thanh Phán ngồi tỉ mỉ thêu thổ cẩm trở thành điểm nhấn đầy ấn tượng. Từng đường kim mũi chỉ, từng họa tiết đều gửi gắm tình yêu văn hóa, câu chuyện của bản làng, lưu giữ ký ức qua nhiều thế hệ. Tự hào khoác lên mình những bộ trang phục truyền thống đẹp nhất do chính tay mình làm ra đến với phiên chợ, mỗi người phụ nữ nơi đây không chỉ thể hiện sự khéo léo mà còn tô thêm gam màu rực rỡ, đậm đà bản sắc cho phiên chợ quê.
Chị Võ Ngọc Diệu, du khách đến từ Hà Nội, hào hứng chia sẻ: Điều thú vị nhất tại chợ phiên Hà Lâu là du khách được hòa mình trọn vẹn vào không gian văn hóa bản địa. Khi khoác lên mình bộ trang phục dân tộc Dao, tham gia các hoạt động cùng người dân, tôi không còn cảm giác là khách mà như trở thành một phần của phiên chợ. Tất cả mang đến cho tôi những trải nghiệm chân thật, gần gũi, cảm nhận rõ nét vẻ đẹp văn hóa của một phiên chợ vùng cao.
Khơi dậy tiềm năng phát triển du lịch văn hóa
Chợ Việt từ lâu đã mang trong mình sự phong phú, đa dạng, hiện diện ở khắp nơi từ thành thị đến nông thôn, từ miền xuôi lên miền núi. Không chỉ là nơi trao đổi, mua bán hàng hóa, chợ còn là không gian giao lưu, gặp gỡ, nơi kết nối cộng đồng, lưu giữ những phong tục, tập quán và nét đẹp văn hóa truyền thống. Đặc biệt, ở vùng cao, chợ phiên không đơn thuần là hoạt động kinh tế, mà còn là một sinh hoạt văn hóa đặc sắc, gắn bó mật thiết với đời sống của đồng bào các dân tộc.
Tại Quảng Ninh, nhiều chợ phiên vẫn được duy trì ở các bản làng vùng cao, tiêu biểu như: Chợ phiên Hà Lâu (xã Điền Xá), Lương Minh và Đồng Sơn (xã Lương Minh), Đồng Văn (xã Hoành Mô), Pò Hèn (xã Hải Sơn)... Mỗi phiên chợ mang những nét đặc sắc riêng, song đều có điểm chung là lưu giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc.
Khác với chợ ở đô thị, chợ vùng cao không họp thường xuyên, có nơi chỉ họp vào cuối tuần, thậm chí cả tháng mới có một phiên. Vì thế, mỗi lần họp chợ đều trở thành dịp được mong đợi, thu hút đông đảo người dân và du khách đến vui chơi, mua sắm, giao lưu. Đặc biệt, vào những dịp cuối năm hay gắn với các ngày hội văn hóa, chợ phiên càng thêm sôi động khi hòa quyện cùng các nghi lễ truyền thống, hoạt động văn nghệ và trò chơi dân gian, tạo nên không gian văn hóa đậm đà bản sắc vùng cao Đông Bắc.
Tại chợ phiên Đồng Văn (xã Hoành Mô), mỗi gian hàng như một “mảnh ghép” sinh động giới thiệu văn hóa và đời sống địa phương. Người Dao mang đến các sản phẩm thuốc lá tắm, ngâm chân đặc trưng; người Tày giới thiệu những loại bánh truyền thống với hương vị và ý nghĩa riêng; cùng với đó là các mặt hàng nông cụ, thổ cẩm… phục vụ nhu cầu sinh hoạt của bà con.
Đặc biệt, vào dịp Kiêng gió (mùng 4/4 Âm lịch), phiên chợ Đồng Văn thực sự trở thành ngày hội lớn của cộng đồng. Theo quan niệm của người Dao, đây là ngày không thuận lợi cho sản xuất nên mọi người tạm gác công việc, cùng nhau xuống chợ vui chơi, giao lưu. Trong không khí rộn ràng ấy, du khách không chỉ được tham quan, mua sắm mà còn có cơ hội tìm hiểu các nghi lễ truyền thống như lễ cấp sắc, nghi lễ cưới, hòa mình vào các hoạt động văn nghệ, trò chơi dân gian… qua đó cảm nhận rõ nét đời sống văn hóa của đồng bào nơi đây.
Từ những giá trị văn hóa đặc sắc được gìn giữ trong mỗi phiên chợ, thời gian qua, các địa phương trong tỉnh đều chủ động duy trì, tổ chức chợ phiên gắn với các ngày hội văn hóa, phát triển sản phẩm OCOP, khuyến khích người dân gìn giữ nghề truyền thống, trang phục dân tộc… mang đến những trải nghiệm văn hóa độc đáo thu hút khách du lịch.
Ông Lương Việt Hưng, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Điền Xá cho biết: Xã Điền Xá được hình thành trên cơ sở sáp nhập các xã Điền Xá, Hà Lâu và một phần xã Yên Than, mở ra không gian phát triển mới rộng lớn hơn, đậm đà bản sắc văn hóa với trên 85% dân số là đồng bào dân tộc Dao, Tày… sinh sống. Trên nền tảng đó, việc tổ chức chợ phiên Hà Lâu năm 2026 gắn với Ngày hội văn hóa, thể thao các dân tộc xã lần thứ I nhằm cụ thể hóa mục tiêu “Bảo tồn bản sắc - Phát triển bền vững - Hội nhập và lan tỏa giá trị văn hóa Điền Xá”. Hiện nay, địa phương đang phối hợp với các đơn vị, chuyên gia xây dựng Đề án bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa chợ phiên Hà Lâu gắn với phát triển du lịch. Qua đó, từng bước ban hành các cơ chế, chính sách phù hợp, khuyến khích người dân tham gia gìn giữ bản sắc, phát triển các loại hình văn hóa truyền thống, tạo sinh kế và nâng cao đời sống trên cơ sở khai thác hiệu quả tiềm năng văn hóa của địa phương.
Từ những phiên chợ mộc mạc nơi vùng cao, các giá trị văn hóa truyền thống không chỉ được gìn giữ mà còn đang được lan tỏa mạnh mẽ, trở thành nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch bền vững. Qua đó, góp phần khơi dậy niềm tự hào, ý thức bảo tồn bản sắc trong cộng đồng, để những sắc màu văn hóa vùng cao Quảng Ninh tiếp tục tỏa sáng trong nhịp sống hiện đại.
