Khi thảm họa khí hậu ngày càng gia tăng với sức tàn phá khốc liệt, các nguồn lực tài chính và viện trợ quốc tế lại bị cắt giảm nghiêm trọng. Sự hụt hẫng này đẩy hàng triệu người dân tại các khu vực dễ bị tổn thương trên thế giới vào thế không nơi nương tựa, gánh chịu những tổn thất nặng nề.
Ngồi trên sàn của một khu trú ẩn tạm thời dành cho những người sống sót sau trận lũ lụt chết người mới đây ở Nepal, Tenzin Dolma Ghale cho biết cô không còn gì ngoài bộ quần áo đang mặc trên người. Toàn bộ ngôi làng cùng nhiều thành viên trong gia đình cô đã bị cuốn trôi bởi dòng nước cuồn cuộn và bùn đất, trận lũ này đã cướp đi sinh mạng của hơn 1.450 người và khiến hơn 6.000 người mất tích. Sau khi nói, cô xua tay và nhìn xuống mặt đất. "Mọi thứ tiêu tan hết rồi", cô nghẹn ngào.
Ghale nằm trong số hàng triệu người đang phải gánh chịu hậu quả chết chóc từ các thảm họa liên quan đến biến đổi khí hậu. Khi các thảm họa này ngày càng khốc liệt, các chương trình viện trợ quốc tế về thích ứng với biến đổi khí hậu và chuẩn bị ứng phó thảm họa lại bị cắt giảm mạnh tay, khiến nhiều quốc gia đối mặt với tổn thất hàng tỷ USD có thể phòng ngừa cùng nguồn quỹ phục hồi ngày càng cạn kiệt.
Cắt giảm viện trợ làm suy yếu công tác giám sát thảm họa ở dãy Himalaya
Chính quyền Donald Trump đột ngột cắt giảm viện trợ nước ngoài của Mỹ trong năm 2025 đã xóa bỏ hoặc thu hẹp nghiêm trọng các chương trình phục vụ hàng triệu người trên toàn cầu, gây ra hậu quả tồi tệ cho nhiều cộng đồng. Các động thái cắt giảm từ những quốc gia tài trợ lớn khác càng làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng ngân sách.
Một trong số các chương trình bị đóng cửa là SERVIR-Hindu Kush Himalaya - sáng kiến chung giữa Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID), NASA và Trung tâm Quốc tế về Phát triển Miền núi Tích hợp (ICIMOD) có trụ sở tại Kathmandu.
Phạm vi hoạt động của chương trình bao gồm Afghanistan, Bangladesh, Myanmar, Nepal và Pakistan, sử dụng vệ tinh cùng công nghệ phân tích không gian địa lý nhằm giảm thiểu rủi ro thiên tai, quản lý tài nguyên nước và lớp phủ mặt đất. Chương trình cung cấp các dịch vụ cảnh báo rủi ro lũ lụt, hợp tác với Hội Chữ thập đỏ Nepal trong công tác truyền thông rủi ro, đồng thời cung cấp hơn 170 tập dữ liệu công khai về sông băng, thảm họa và tính dễ bị tổn thương.
Các chuyên gia về sông băng và phòng chống thiên tai đánh giá cao tổ chức này nhờ các công trình nghiên cứu quy mô, sự phối hợp xuyên biên giới và hỗ trợ các biện pháp giảm thiểu thảm họa tại địa phương.
Theo ICIMOD, trước khi mất nguồn tài trợ do USAID cắt giảm, chương trình đã giải quyết các nguy cơ ngày càng gia tăng ở một khu vực mà biến đổi khí hậu gây ra hiện tượng tan băng nhanh chóng, gió mùa thay đổi thất thường cùng tần suất xuất hiện ngày càng dày đặc các trận lũ lụt, sạt lở đất và vỡ hồ băng (GLOF). Những thay đổi trên đe dọa trực tiếp đến an ninh lương thực, nguồn nước và năng lượng của gần 2 tỷ người sống tại khu vực này hoặc khu vực hạ lưu.
Báo cáo mới từ hãng tư vấn toàn cầu Systemiq phối hợp cùng ICIMOD thực hiện cho thấy các sông băng ở dãy Himalaya đang suy giảm khối lượng nhanh hơn 65% so với một thập kỷ trước. Tuy nhiên, báo cáo cũng chỉ ra rằng chỉ có khoảng 0,1% trong tổng số khoảng 40.000 sông băng tại đây hiện đang được giám sát chi tiết và liên tục.
Khi nguồn kinh phí cho SERVIR-HKH chấm dứt, các chương trình giám sát dự báo sạt lở đất, lũ lụt hàng ngày, các khóa đào tạo và hợp tác khu vực giữa các quốc gia cũng đồng thời đình trệ. Từ đó, hàng triệu người đang đứng trước nguy cơ gánh chịu rủi ro nếu vỡ hồ băng, vốn có thể giải phóng hàng triệu mét khối nước cùng bùn đất chỉ trong vài giờ ngắn ngủi.
Theo Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP), tại miền bắc Pakistan, các dòng sông băng tan chảy đã tạo ra 3.044 hồ băng, trong đó có hơn 30 hồ được xác định có khả năng gây ra các trận lũ quét tàn phá khu vực có hơn 7 triệu dân sinh sống. Báo cáo nghiên cứu từ Đại học Lausanne (Thụy Sĩ) cho biết Afghanistan cũng đối mặt với nguy cơ vỡ hồ băng ngày càng nghiêm trọng.
Tại Ấn Độ, quốc gia không tham gia chương trình SERVIR-HKH nhưng giáp ranh với toàn bộ các nước thành viên và sở hữu hơn một nửa dãy Himalaya, hiện có hơn 130 hồ nước trên cao đang đứng trước nguy cơ vỡ bờ.
Nam Á đang phải gánh chịu những thảm họa khí hậu thảm khốc. Trận lũ lụt ở Pakistan năm 2022 từng cướp đi sinh mạng của hơn 1.700 người và gây tổn thất ước tính 40 tỷ USD. Lũ lụt tại Nepal vào năm 2025 cướp đi sinh mạng của 9 người và gây thiệt hại hàng triệu USD. Các trận mưa đá, sạt lở đất, lũ quét và mưa cực đoan cũng tàn phá khu vực dãy Himalaya thuộc Ấn Độ, dẫn đến cái chết của hơn 12.000 người và thiệt hại vượt mức hàng tỷ USD trong 15 năm qua.
Cơ sở dữ liệu “Về các sự kiện khẩn cấp” do Đại học Louvain (Bỉ) duy trì cho thấy khu vực này hứng chịu tổn thất kinh tế ít nhất 7 tỷ USD trong năm 2025 do các hiện tượng thời tiết cực đoan liên quan đến biến đổi khí hậu. Bản thân cơ sở dữ liệu này cũng đang đối mặt nguy cơ bị đóng cửa do hệ quả từ việc cắt giảm tài trợ của USAID.
Trong tuyên bố gửi tới Hãng thông tấn AP, Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết nước này vẫn hỗ trợ năng lực cảnh báo lũ lụt của Nepal thông qua các chương trình phối hợp cùng Tổ chức Khí tượng Thế giới và Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia. Bộ này lưu ý chương trình SERVIR-HKH đã khép lại vào tháng 1/2025 nhưng các công cụ của chương trình vẫn hoạt động thông qua ICIMOD.
Tác động tiêu cực không chỉ dừng lại ở các cộng đồng chịu ảnh hưởng trực tiếp. Vùng Himalaya đóng vai trò tối quan trọng đối với nền kinh tế quốc gia, khi nông nghiệp, công nghiệp, du lịch và nhu cầu sinh hoạt đều phụ thuộc vào khu vực này. Neha Rai, chuyên gia tài chính khí hậu tại ICIMOD, cho biết: cắt giảm các chương trình xuyên biên giới còn tác động tiêu cực đến công tác chia sẻ thông tin giữa các chính phủ, nhà khoa học và tổ chức trong toàn khu vực - một chức năng cốt lõi tại một địa bàn mà những gì diễn ra ở thượng nguồn sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến các quốc gia hạ nguồn.
Viện trợ khí hậu thu hẹp trong bối cảnh các nước dễ bị tổn thương gánh thêm nợ nần
Những đợt cắt giảm này nằm trong một xu hướng lớn hơn. Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), viện trợ phát triển chính thức từ các thành viên Ủy ban Hỗ trợ Phát triển (bao gồm cả Mỹ) đã giảm 23% trong năm 2025 - mức sụt giảm hàng năm lớn nhất từng được ghi nhận. Các nhà tài trợ truyền thống lớn như Anh, Đức, Pháp, Nhật Bản và Canada cũng công bố các khoản cắt giảm quy mô lớn, tái phân bổ nguồn vốn sang lĩnh vực quốc phòng và các ưu tiên nội địa khác.
Báo cáo gần đây từ nhóm vận động chính sách ActionAid International chỉ ra rằng các quốc gia thuộc Nam Bán cầu phải chi trả các khoản nợ cao gấp khoảng 225 lần số tiền họ nhận được từ nguồn tài trợ khí hậu dạng viện trợ không hoàn lại. Teresa Andersen đại diện ActionAid International chia sẻ: "Thực chất tồn tại một mối quan hệ độc hại giữa khủng hoảng khí hậu và khủng hoảng nợ công". Bà giải thích các quốc gia phải gánh thêm các khoản vay để phục hồi sau những tác động của khí hậu, nhưng rồi lại buộc phải cắt giảm đầu tư vào năng lượng sạch cùng các biện pháp chuẩn bị đối phó thời tiết cực đoan trong tương lai để lấy tiền trả nợ.
Richard Sherman, thành viên ban quản trị Quỹ Ứng phó Tổn thất và Thiệt hại (một cơ chế tài chính khí hậu quốc tế hỗ trợ các nước đang phát triển dễ bị tổn thương trước tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu), cho biết nguồn tiền cung cấp hiện tại còn xa mới đáp ứng đủ nhu cầu, và vấn đề khí hậu thường không được ưu tiên.
Ông nhấn mạnh: "Tiền bạc rất dồi dào nếu chúng được rót vào các ưu tiên nhất định, nhưng đối với biến đổi khí hậu vào lúc này, chúng ta đang chứng kiến sự xói mòn nghiêm trọng tầm quan trọng của hành động thực tiễn và gia tăng khả năng chống chịu cho các hệ thống".
Về lâu dài, tình trạng này sẽ gây ra những hệ lụy mang tính dây chuyền trên diện rộng, vượt xa biên giới của các quốc gia chịu thiên tai trực tiếp.
