Xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, sức mạnh nội sinh cho phát triển, những năm qua Quảng Ninh đã triển khai nhiều chủ trương, chính sách, nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của các DTTS. Từ đó, không chỉ góp phần giữ gìn bản sắc, mà còn mở ra hướng đi mới trong phát triển du lịch, tạo sinh kế bền vững cho người dân vùng cao, thúc đẩy KT-XH địa phương.
Thúc đẩy sức mạnh nội sinh từ văn hóa
Quảng Ninh là địa phương hội tụ đa dạng các thành phần dân tộc, trong đó người DTTS chiếm khoảng 12,31% dân số toàn tỉnh, với những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc. Bám sát định hướng phát triển văn hóa, con người, những năm qua tỉnh đã chỉ đạo các ngành, địa phương triển khai nhiều dự án, đề án quan trọng, nhằm góp phần bảo tồn văn hóa đồng bào DTTS.
Đáng chú ý như: Quy hoạch bảo tồn và phát triển văn hóa các DTTS; Đề án bảo tồn, phát huy giá trị một số làng DTTS gắn với phát triển du lịch cộng đồng giai đoạn 2021-2025, tầm nhìn đến 2030; Nghị quyết số 06-NQ/TU, ngày 17/5/2021 về phát triển bền vững KT-XH gắn với bảo đảm vững chắc QP-AN ở các xã, thôn, bản vùng đồng bào DTTS, miền núi, biên giới, hải đảo giai đoạn 2021-2025, định hướng đến năm 2030; Dự án 6 “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các DTTS gắn với phát triển du lịch” thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển KT-XH vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021-2025...
Trên cơ sở các chủ trương, chính sách được triển khai đồng bộ, nhiều địa phương trong tỉnh đã tích cực khôi phục, bảo tồn và phát huy các lễ hội truyền thống của đồng bào DTTS vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa tinh thần của nhân dân, vừa từng bước hình thành các sản phẩm du lịch đặc trưng. Công tác quản lý, tổ chức lễ hội cũng được tăng cường, thực hiện nghiêm túc, đảm bảo gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống.
Nhiều lễ hội, ngày hội văn hóa, thể thao được duy trì và tổ chức bài bản, gắn với các hoạt động kích cầu du lịch theo mùa, như: Lễ hội đình Đồng Đình gắn với Ngày hội Văn hóa, thể thao các dân tộc (xã Tiên Yên); Lễ hội đền Đức ông Hoàng Cần gắn với Ngày hội Văn hóa, thể thao dân tộc Sán Dìu (xã Hải Lạng); Mùa vàng miền Soóng cọ (xã Đông Ngũ); Lễ hội đình Lục Nà (xã Lục Hồn); Ngày hội Kiêng gió dân tộc Dao (xã Hoành Mô); Hội Soóng cọ của đồng bào dân tộc Sán Chỉ (xã Bình Liêu); Lễ hội đình Làng Dạ (xã Kỳ Thượng); Hội làng Bằng Cả (xã Quảng La)...
Từ đây, vai trò chủ thể của người dân ngày càng được phát huy. Đồng bào DTTS không chỉ là người gìn giữ, thực hành văn hóa, mà còn trực tiếp tham gia sáng tạo, biểu diễn và lan tỏa các giá trị truyền thống. Người dân tích cực tham gia các CLB hát dân ca, múa truyền thống; truyền dạy nghề thêu, may trang phục dân tộc cho thế hệ trẻ, đồng thời là lực lượng nòng cốt tái hiện nghi lễ, trình diễn văn nghệ, trò chơi dân gian trong các lễ hội, ngày hội văn hóa - thể thao của địa phương.
Đến nay, toàn tỉnh có 38 CLB văn nghệ truyền thống ở vùng DTTS được thành lập và hoạt động thường xuyên. Không chỉ dừng lại ở việc phục dựng lễ hội, các yếu tố văn hóa đã được sáng tạo, làm mới để phù hợp với nhu cầu trải nghiệm của du khách, tiêu biểu như mô hình bóng đá nữ của người Sán Chỉ ở Bình Liêu.
Cùng với đó, nhiều di sản văn hóa phi vật thể được ghi danh cấp quốc gia, góp phần khẳng định giá trị và mở ra cơ hội khai thác du lịch, tiêu biểu như: Hát soóng cọ của người Sán Chỉ; hát soọng cô của người Sán Dìu; tục kiêng gió của người Dao ở Hoành Mô; lễ cấp sắc của người Dao Thanh Y; lễ mừng cơm mới của người Tày… Đặc biệt, di sản then của người Tày, Nùng, Thái trong đó có Quảng Ninh đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Đưa văn hóa thành sản phẩm du lịch đặc sắc
Cùng với công tác bảo tồn, Quảng Ninh đang từng bước đưa các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào DTTS trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng, góp phần đa dạng hóa trải nghiệm cho du khách. Nhiều loại hình du lịch gồm du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm được hình thành và phát triển gắn với bản sắc văn hóa địa phương, như: Khu du lịch Am Váp Farm (xã Kỳ Thượng); mô hình du lịch cộng đồng xã Đông Ngũ; mô hình du lịch cộng đồng văn hóa người Dao Thanh Y (phường Yên Tử); homestay nghỉ dưỡng du lịch tại các xã Lục Hồn, Hoành Mô… không chỉ hấp dẫn bởi cảnh quan thiên nhiên, mà còn mang đậm dấu ấn văn hóa bản địa, thu hút du khách đến khám phá, trải nghiệm.
Sau hơn 9 tháng vận hành theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, các xã, phường, đặc khu trên địa bàn tỉnh đã nhanh chóng ổn định tổ chức, chủ động định hình hướng phát triển KT-XH theo hướng bền vững. Trong đó, phát huy giá trị văn hóa được xác định là một trong những nguồn lực quan trọng để tạo dựng bản sắc riêng và nâng cao sức cạnh tranh.
Một trong những hướng đi nổi bật là phục dựng, gìn giữ và tổ chức các lễ hội truyền thống, qua đó từng bước hình thành những sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng. Tiêu biểu như xã Điền Xá triển khai xây dựng Đề án bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa gắn với phát triển du lịch chợ phiên vùng cao Hà Lâu; xã Đường Hoa xây dựng Đề án bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch bền vững xã Đường Hoa giai đoạn 2025-2030...
Theo đó, ngày 18 và 19/4, xã Đường Hoa sẽ tổ chức phục dựng Lễ hội Khỏi Kêm là nghi lễ truyền thống mang ý nghĩa mở cửa rừng, cầu cho mùa màng bội thu của đồng bào Dao. Với chủ đề “Khỏi Kêm - Điểm hẹn văn hóa vùng cao”, lễ hội tái hiện nhiều nghi lễ, phong tục đặc sắc như: Nghi lễ Khỏi Kêm, nghi thức cưới của người Dao Thanh Phán, cùng các hoạt động trình diễn múa rồng, múa gà, thi vấn tóc, thêu trang phục truyền thống và các trò chơi dân gian (đẩy gậy, ném còn, kéo co…). Qua đó, không chỉ góp phần bảo tồn di sản mà còn tạo ra sản phẩm du lịch hấp dẫn, gia tăng sức hút đối với du khách.
Ông Nguyễn Sơn Hà, Phó Chủ tịch UBND xã Đường Hoa, cho biết: Việc phục dựng Lễ hội Khỏi Kêm là giải pháp quan trọng nhằm bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Dao, đồng thời tạo điểm nhấn phát triển du lịch địa phương. Xã Đường Hoa định hướng đến năm 2030 trở thành điểm đến đặc trưng ở khu vực phía Đông Bắc của tỉnh, phát triển các loại hình du lịch cộng đồng gắn với văn hóa Dao, du lịch sinh thái, trải nghiệm nông nghiệp và du lịch ven biển. Qua đó, từng bước đưa du lịch trở thành ngành kinh tế quan trọng, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế, nâng cao thu nhập cho người dân, gắn với bảo tồn văn hóa.
Trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa, việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa của đồng bào DTTS gắn với phát triển du lịch bền vững sẽ là hướng đi quan trọng để Quảng Ninh vừa gìn giữ bản sắc, vừa tạo động lực phát triển KT-XH, đồng thời củng cố khối đại đoàn kết các dân tộc.
