Lệnh cấm được ban hành trong bối cảnh Mexico đang đối mặt với tham nhũng và bạo lực liên quan đến các băng đảng. Theo giới phân tích, việc xóa bỏ kênh kinh doanh hợp pháp có thể khiến thị trường thuốc lá điện tử, từng trị giá khoảng 1,5 tỷ USD, rơi hoàn toàn vào tay các nhóm tội phạm phi nhà nước.
Theo bà Zara Snapp, Giám đốc Viện Ría (Mexico), tổ chức nghiên cứu chính sách ma túy tại Mỹ Latinh, việc cấm hoàn toàn hoạt động buôn bán đã “trao cả thị trường cho các nhóm tội phạm có tổ chức”, trong khi thuốc lá điện tử không phải là ưu tiên kiểm soát của Mỹ, nơi sản phẩm này vẫn hợp pháp.
Lệnh cấm tại Mexico bắt nguồn từ quan điểm phản đối mạnh mẽ thuốc lá điện tử của cựu Tổng thống Andrés Manuel López Obrador. Sau khi Tòa án Tối cao tuyên bố lệnh cấm nhập khẩu và buôn bán là vi hiến, chính phủ đã thúc đẩy sửa đổi Hiến pháp. Đến tháng 1/2025, dưới thời Tổng thống Claudia Sheinbaum, thuốc lá điện tử chính thức bị xếp cùng nhóm các chất cấm như fentanyl - động thái bị nhiều luật sư cho là thiếu cân xứng.
Trong thời gian đầu, khoảng trống pháp lý khiến thuốc lá điện tử vẫn được tuồn vào Mexico, chủ yếu từ Trung Quốc và Mỹ. Tuy nhiên, từ tháng 12/2024, luật mới đã khép lại mọi kẽ hở, cấm gần như toàn bộ hoạt động liên quan đến thuốc lá điện tử, trừ việc sử dụng cá nhân. Người vi phạm có thể đối mặt với án tù lên tới 8 năm.
Hệ quả là nhiều chủ cửa hàng buộc phải đóng cửa ngay lập tức. Aldo Martínez, một tiểu thương tại Mexico City, cho biết thuốc lá điện tử chiếm tới hai phần ba thu nhập của ông, song ông không dám tiếp tục kinh doanh vì lo ngại bị bắt giữ hoặc tống tiền.
Trong khi đó, các băng đảng đã nhanh chóng lấp đầy khoảng trống. Luật sư Alejandro Rosario, người đại diện cho nhiều cửa hàng thuốc lá điện tử, cho biết các nhóm tội phạm đã sử dụng đe dọa và bạo lực để buộc người bán rút lui hoặc chỉ phân phối sản phẩm do chúng cung cấp. Một số thậm chí dán nhãn, đóng dấu “thương hiệu” riêng, tương tự cách chúng làm với ma túy tổng hợp.
Theo một báo cáo gần đây của tổ chức Defensorxs, nhiều băng nhóm lớn, trong đó có Cartel Jalisco Nueva Generación và cartel Sinaloa, đã tham gia sâu vào thị trường chợ đen thuốc lá điện tử. Việc không còn cơ chế quản lý làm dấy lên lo ngại về chất lượng và nguy cơ pha trộn các chất độc hại.
Ngày 16/1, một ngày sau khi lệnh cấm có hiệu lực, nhà chức trách Mexico đã tịch thu hơn 50.000 thiết bị thuốc lá điện tử. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng việc cấm đoán tuyệt đối có thể phản tác dụng, khi sản phẩm bị đẩy vào chợ đen và trở nên dễ tiếp cận hơn với thanh thiếu niên.
Theo giới nghiên cứu, kinh nghiệm quốc tế cho thấy kiểm soát và quản lý chặt chẽ có thể hiệu quả hơn cấm hoàn toàn. Tại Mỹ, nơi thuốc lá điện tử được quản lý thay vì cấm đoán, tỷ lệ sử dụng trong thanh thiếu niên đã giảm xuống mức thấp nhất trong một thập kỷ vào năm 2024.
