Không rực rỡ sắc màu, náo nhiệt như hội xuân đầu năm, lễ cuối năm của người Dao Thanh Y ở xã Quảng La lại có nét đặc sắc văn hóa riêng có, mang vẻ trang nghiêm, nhưng lại hàm chứa bao giá trị cốt lõi về tín ngưỡng, đạo lý và cách cố kết cộng đồng bền chặt.
Theo phong tục của người Dao Thanh Y ở Bằng Cả (xã Quảng La), lễ cuối năm thường được tổ chức vào ngày 20 tháng Chạp tại Khu bảo tồn văn hóa người Dao Thanh Y (thôn Bằng Cả 2). Người Dao Thanh Y sinh sống tập trung ở 5 thôn ở Quảng La, Bằng Cả, có 5 lễ hội làng trong năm. Trong đó, lễ đầu năm, lễ cuối năm là 2 lễ hội quan trọng nhất.
Nét nổi bật của lễ cuối năm là tinh thần cộng đồng thể hiện ngay từ khâu chuẩn bị. Xưa tới nay, mỗi gia đình trong làng đến lễ đều có trách nhiệm đóng góp lễ vật, thường là gà, một nắm gạo nếp và rượu truyền thống. Việc đóng góp không mang tính hình thức mà được coi như nghĩa vụ thiêng liêng, thể hiện sự gắn bó của từng hộ với dòng tộc và bản làng. Các lễ vật được tập trung tại nhà Trưởng bản, không gian trung tâm về tinh thần của cộng đồng người Dao Thanh Y.
Phần nghi lễ do chính Trưởng bản, thầy mo Đặng Văn Thương, người uy tín trong cộng đồng, chủ trì. Nghi lễ cúng diễn ra trang nghiêm, với lời khấn hướng tới trời đất, thần núi, thổ công, thành hoàng bản địa và tổ tiên các dòng họ. Qua đó, người Dao Thanh Y gửi gắm ước vọng về sự bình an, no ấm, mưa thuận gió hòa, đồng thời xin phép khép lại những việc cũ, những điều chưa trọn vẹn của năm đã qua. Sự hòa quyện giữa yếu tố tâm linh và thực tiễn sinh kế khiến nghi lễ trở nên gần gũi, phản ánh rõ nét thế giới quan của người Dao Thanh Y.
Giá trị đặc biệt của lễ cuối năm không chỉ nằm ở khía cạnh tâm linh mà còn thể hiện rõ ở chức năng xã hội. Sau phần cúng, cộng đồng cùng ngồi lại để bàn việc chung của làng, của dòng họ trong năm tới. Những mâu thuẫn, tranh chấp, dù lớn hay nhỏ, đều được đưa ra trao đổi, phân xử ngay trong dịp này. Không có văn bản pháp lý, nhưng uy tín của trưởng tộc, già làng, trưởng bản... cùng sự chứng giám của tổ tiên và cộng đồng đã tạo nên một cơ chế hòa giải bền vững, giúp củng cố sự đồng thuận và đoàn kết nội bộ.
Sau phần lễ là phần hội mang không khí cởi mở, chan hòa. Trên sân làng, người già, trẻ nhỏ, nam nữ cùng tham gia các trò chơi dân gian như ném còn, bắn nỏ, đẩy gậy, đánh quay. Những điệu hát truyền thống cũng được cất lên trong không gian hội, tạo nên sự kết nối giữa các thế hệ, góp phần lưu giữ và truyền dạy các giá trị văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, nay các hoạt động hội cũng có phần giản tiện bớt.
Trong bối cảnh sáp nhập địa giới hành chính, cộng đồng người Dao Thanh Y ở Quảng La được quy tụ tập trung hơn với 5 thôn ở Bằng Cả và Quảng La, qua đó càng làm nổi bật vai trò và giá trị của hệ thống lễ hội truyền thống. Dù có nhiều thay đổi về không gian hành chính, chu kỳ lễ hội, hệ giá trị tinh thần và cách người Dao Thanh Y ứng xử với cộng đồng, với tổ tiên vẫn được bảo lưu một cách tự nhiên.
Lễ cuối năm vì thế không chỉ là di sản văn hóa phi vật thể, mà còn là minh chứng sinh động cho sức sống của văn hóa bản địa. Trong dòng chảy hiện đại, nét đặc sắc ấy chính là giá trị cần được trân trọng, gìn giữ và lan tỏa, để văn hóa Dao Thanh Y tiếp tục hiện diện bền bỉ trong đời sống hôm nay và mai sau.
