Giàu tiềm năng, lợi thế về cảnh quan thiên nhiên, văn hóa giàu bản sắc cùng sự năng động của con người đã đưa du lịch Quảng Ninh có bước phát triển đột phá trên chặng đường 40 năm đổi mới cùng đất nước, trở thành trung tâm du lịch lớn của quốc gia, vươn tầm quốc tế.
Định hướng trở thành ngành kinh tế mũi nhọn
Câu chuyện ấy không phải chỉ diễn ra trong “một sớm, một chiều” mà là một chặng đường dài. Trở lại những năm đầu sau đổi mới, du lịch Quảng Ninh giống như thực trạng chung cả nước khi ấy vẫn chưa thoát khỏi tác động của nền kinh tế bao cấp. Các cơ sở du lịch hầu hết để phục vụ ngoại giao, chuyên gia nước ngoài, các đoàn nghệ thuật, thể thao nước ngoài đến tham quan và làm việc. Khách du lịch quốc tế chủ yếu đến từ các nước Đông Âu và Liên Xô cũ.
Cơ sở lưu trú rất ít, trang bị lạc hậu, trong đó vai trò chủ đạo là các doanh nghiệp nhà nước. Cả khu vực Bãi Cháy chỉ có một vài khách sạn như: Vườn Đào, Bạch Đằng, Hạ Long, Giao tế... có thể phục vụ khách nước ngoài và các đoàn khách của Chính phủ. Ngoài ra có một số khách sạn của các ngành như: Công đoàn, Than, Điện lực... chỉ chuyên phục vụ các bộ, công nhân của ngành đến nghỉ dưỡng, chủ yếu vào mùa hè. Các dịch vụ vui chơi, giải trí, mua sắm, ăn uống, thông tin liên lạc, y tế còn thiếu và nghèo nàn.
Ngày 17/12/1994, vịnh Hạ Long chính thức được công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới với giá trị ngoại hạng về mặt thẩm mỹ. Ngày 2/12/2000, di sản này tiếp tục được vinh danh với giá trị nổi bật toàn cầu về địa chất, địa mạo. Sự công nhận của UNESCO đối với vịnh Hạ Long đã mở ra trang mới cho sự phát triển của ngành du lịch địa phương.
Quảng Ninh khi ấy đã quyết định ban hành nghị quyết chuyên đề về du lịch, đó là Nghị quyết 08-NQ/TU ngày 30/11/2001, về đổi mới và phát triển du lịch Quảng Ninh giai đoạn 2001-2010 nhằm khai thác và phát huy những tiềm năng to lớn về du lịch, đưa du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn của địa phương. Cùng với đó là việc xây dựng Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch Quảng Ninh thời kỳ 2001-2010. Đây là những kim chỉ nam hành động để tập trung công tác lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành hoạt động du lịch, huy động mọi nguồn lực xã hội để tập trung phát triển du lịch.
Qua 20 năm sau đổi mới, diện mạo của du lịch Quảng Ninh đã đổi khác rất đáng kể. Cơ sở lưu trú tăng nhanh cả về số lượng và chất lượng. Thu hút đầu tư nước ngoài vào du lịch tăng mạnh. Một loạt các khách sạn lớn được liên doanh đầu tư đạt tiêu chuẩn quốc tế như: Heritage Hạ Long, Hạ Long Plaza, Hải Ninh Lợi Lai... Đội tàu du lịch tham quan trên vịnh Hạ Long đã có những bước tăng trưởng mạnh về quy mô, đáp ứng được nhu cầu của khách du lịch trong nước và quốc tế.
Các dịch vụ bổ trợ, thông tin liên lạc, y tế, vui chơi giải trí dần được cải thiện, đáp ứng nhu cầu phục vụ du khách như: Khu công viên Quốc tế Hoàng Gia, khu du lịch Thanh Niên, khu du lịch Tuần Châu. Đối tượng khách cũng thay đổi đáng kể, lượng khách từ thị trường Đông Âu, Liên Xô cũ giảm dần và thay vào đó là khách đến từ các nước châu Á Thái Bình Dương, Tây Âu và Bắc Mỹ, như: Đài Loan, Nhật Bản, Hồng Kông, Trung Quốc, Anh, Pháp, Đức, Mỹ, Canada...
Chiến lược đột phá, du lịch đi vào chiều sâu
10 năm tiếp theo (2006-2016) chính là giai đoạn Quảng Ninh tập trung có chiều sâu, xác định các chiến lược đột phá về thu hút đầu tư, lập quy hoạch, xây dựng cơ sở hạ tầng du lịch đồng bộ, đào tạo nguồn nhân lực và các chính sách quản lý nhằm giải quyết tốt các vấn đề nảy sinh trong quá trình phát triển du lịch.
Qua đó, hoạt động du lịch Quảng Ninh đã có bước tiến quan trọng, đạt được các thành tựu nổi bật. Đặc biệt phải kể đến là sự phát triển về hạ tầng du lịch. Nhờ các nguồn đầu tư của nhà nước, cùng với việc áp dụng các cơ chế chính sách đầu tư của địa phương, Quảng Ninh đã hoàn thành nâng cấp tuyến đường từ Hà Nội, Sân bay Nội Bài về Hạ Long, QL10, QL18A, đặc biệt là cầu Bãi Cháy đưa vào sử dụng năm 2006 đã tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế - xã hội nói chung và mở ra triển vọng mới đối với sự phát triển du lịch Quảng Ninh.
Địa phương cũng đã tập trung huy động các nguồn lực để thu hút và xây dựng công trình có tính động lực thúc đẩy cho phát triển kinh tế - xã hội, trong đó có du lịch như: Đưa điện lưới quốc gia ra Cô Tô, đảo Cái Chiên, Công trình Bảo tàng - Thư viện, Cụm thông tin cổ động biên giới Sa Vĩ, dự án hạ tầng khác tại các khu, điểm du lịch lớn là Yên Tử, nhà Trần, đảo Cô Tô và một số dự án lớn, trọng điểm của Sun Group, Vingroup, BIM Group, Tuần Châu đã phát huy hiệu quả.
Bên cạnh đó là sự phát triển về sản phẩm du lịch. Quảng Ninh đã hình thành 4 trung tâm du lịch lớn và công nhận 32 tuyến du lịch, 78 điểm du lịch. Địa phương tập trung phát triển 4 dòng sản phẩm chủ lực gồm: Du lịch biển đảo, du lịch tâm linh, du lịch thương mại biên giới, du lịch sinh thái cộng đồng. Nhiều sản phẩm du lịch mới trên vịnh Hạ Long và các địa phương được nhà nước và doanh nghiệp đầu tư, đã tạo sức hút và được du khách đánh giá cao.
Giai đoạn này, Quảng Ninh đã làm tốt công tác quảng bá xúc tiến du lịch thông qua việc tổ chức nhiều sự kiện lớn, các lễ hội tạo thương hiệu cho du lịch địa phương như: Carnaval Hạ Long, Lễ hội Hoa Anh đào - Mai vàng Yên Tử cùng nhiều lễ hội truyền thống khác, các cuộc thi ca nhạc, người đẹp, thể thao được tổ chức thường xuyên tạo điểm nhấn thu hút khách du lịch... Các thị trường khách quốc tế được tiếp tục củng cố phát triển, như: Trung Quốc, Đài Loan, Hàn Quốc, Indonesia, Philippin và châu Âu, Bắc Mỹ, Anh, Bắc Ai Len, Pháp, Đức… Thị trường nội địa tập trung vào một số trung tâm du lịch lớn: Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng.
Công tác nâng cao nhận thức và đào tạo nguồn nhân lực có nhiều chuyển biến tích cực. Đến năm 2016, Quảng Ninh có khoảng 23.000 nhân lực trực tiếp và 37.000 lao động gián tiếp làm du lịch.
Vươn tầm quốc gia, quốc tế
Giai đoạn 10 năm trở lại đây đánh dấu bước phát triển đột phá, khẳng định vị thế của du lịch Quảng Ninh trên bản đồ quốc gia, quốc tế. Hàng loạt các công trình hạ tầng giao thông, du lịch trọng yếu được đầu tư, đưa vào khai thác như: Đường cao tốc Hạ Long - Vân Đồn - Móng Cái, đường ven biển Hạ Long - Cẩm Phả, Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn, Cảng tàu khách quốc tế Tuần Châu, Cảng tàu khách quốc tế Hạ Long, Trung tâm Văn hóa Trúc Lâm Yên Tử, Cảng tàu quốc tế Ao Tiên... đã và đang góp phần thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của du lịch.
Cho đến nay, thành phố có 1.630 cơ sở lưu trú, 44.241 phòng, 115 tàu lưu trú với 2.033 phòng, 209 doanh nghiệp lữ hành, 1 khu du lịch quốc gia, 5 khu du lịch cấp tỉnh và 88 điểm du lịch, tạo nền tảng quan trọng cho tăng trưởng du lịch trên địa bàn.
Du lịch đã phát triển ở khắp các vùng miền, từ trung tâm đô thị lên tới vùng cao, biên giới, hải đảo. Cùng với du lịch ban ngày, các dịch vụ du lịch đêm phát triển mạnh mẽ theo định hướng phát triển kinh tế di sản, công nghiệp văn hóa. Mỗi năm có hàng chục sản phẩm du lịch mới được đầu tư, khai thác gắn với đặc thù, lợi thế các địa phương. Các tuyến, điểm du lịch vùng biển đảo được mở rộng, tăng kết nối liên vùng.
Cụ thể, trên vịnh Hạ Long có 8 tuyến tham quan, trên vịnh Bái Tử Long có 10 tuyến tham quan, có 3 tuyến kết nối giữa vịnh Hạ Long - Bái Tử Long, 4 tuyến kết nối giữa vịnh Hạ Long - Lan Hạ (Hải Phòng) tạo sự đa dạng về loại hình, sản phẩm đặc trưng, thu hút du khách. Hàng loạt sản phẩm du lịch chất lượng cao cấp được đầu tư đã khẳng định đẳng cấp của du lịch Quảng Ninh, như: Hệ thống khách sạn 5 sao, du thuyền cao cấp trên vịnh Hạ Long, Công viên Hạ Long SunWorld, Khu nghỉ dưỡng FLC Hạ Long, Khu du lịch quốc tế Tuần Châu, Khu nghỉ dưỡng suối khoáng Yoko Onsen Quang Hanh, khu nghỉ dưỡng Vân Đồn Sonasea, Angsana Quan Lạn…
Số lượng khách du lịch đến với Quảng Ninh cũng có sự tăng trưởng vượt bậc. Sau 3 năm (2020-2022) chịu tác động của dịch Covid-19, du lịch Quảng Ninh đón 15,56 triệu lượt khách vào năm 2023, vượt qua giai đoạn đỉnh cao trước đó là năm 2019 với 14 triệu lượt khách. Hai năm gần đây, theo thống kê của ngành du lịch thì Quảng Ninh tiếp tục phá các kỷ lục về lượng khách. Cụ thể, số khách du lịch năm 2024 tăng lên 19 triệu lượt và năm 2025 là 21,28 triệu lượt. Trong đó, số khách nước ngoài lần lượt là 3,8 triệu lượt và 4,5 triệu lượt. Doanh thu đạt lần lượt là 46.550 tỷ đồng và 57.003 tỷ đồng. Mức chi tiêu bình quân của khách cũng tăng từ 2,45 triệu đồng/người năm 2024 lên 2,75 triệu đồng/người vào năm 2025.
Quảng Ninh có vị trí địa lý thuận lợi, nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, văn hóa đa dạng; con người và xã hội là nơi hội tụ, giao thoa, sự thống nhất trong đa dạng của nền văn minh sông Hồng. Quảng Ninh vừa được công nhận trở thành thành phố, mang lại vị thế mới, khí thế mới và sức sống mới rất quan trọng. Những yếu tố này cộng với nền tảng phát triển có bề dày nhiều năm qua là tiền đề vững vàng cho du lịch Quảng Ninh thời gian tới, trên lộ trình trở thành trọng điểm du lịch hàng đầu quốc gia, trung tâm du lịch quốc tế.
