Hơn sáu mươi năm qua, Quảng Ninh được bảo vệ, dựng xây và phát triển bằng công sức của nhiều thế hệ cán bộ, công nhân, trí thức, chiến sĩ và nhân dân. Trong mỗi hoàn cảnh lịch sử, họ đã chọn nhận lấy phần việc khó khăn nhất để giữ đất, giữ mỏ và mở đường phát triển cho quê hương.
Đặt nền, giữ đất, giữ mỏ
Ngày 30/10/1963, Quốc hội khóa II phê chuẩn hợp nhất tỉnh Hải Ninh và khu Hồng Quảng thành tỉnh Quảng Ninh; từ ngày 1/1/1964, bộ máy tỉnh mới chính thức hoạt động. Buổi đầu của tỉnh mới đầy thử thách: Hai vùng vừa hợp nhất có trình độ phát triển khác nhau; sản xuất than thiếu máy móc, đời sống khó khăn, nhiệm vụ chi viện miền Nam nặng nề. Muốn hợp nhất hai vùng đất, người lãnh đạo phải sâu sát, đến tận nơi. Trong những bước chân ấy có đồng chí Nguyễn Thọ Chân (SN1922), Bí thư Tỉnh ủy đầu tiên của Quảng Ninh.
Sinh ra ở Hà Nội, ông Nguyễn Thọ Chân tham gia cách mạng từ trẻ, từng bị giam ở Côn Đảo và đảm nhiệm nhiều trọng trách trước khi làm Bí thư Khu ủy Hồng Quảng. Từng nói rằng về Vùng mỏ là một vinh dự, ông chọn bắt đầu từ thực tiễn, bám sát nhà máy, hầm mỏ, ruộng đồng để hiểu đời sống công nhân. Khi bữa ăn thợ mỏ còn thiếu thốn, ông cùng lãnh đạo tỉnh lo giải quyết khó khăn lương thực, tổ chức đóng tàu đánh cá, cải thiện bữa ăn công nhân nhằm cải thiện dinh dưỡng, bảo đảm sức lao động. Từ thực tiễn ấy, ông sớm nhận ra Quảng Ninh không chỉ có than mà còn có biển, rừng, Vịnh Hạ Long và tiềm năng vật liệu xây dựng. Ở người Bí thư Tỉnh ủy đầu tiên, sự sâu sát luôn gắn với tầm nhìn dài hạn, đặt nền móng cho sự gắn kết và phát triển của tỉnh mới. Ông mất năm 2023.
Cùng thế hệ và những chặng kế tiếp, Chủ tịch Ủy ban Hành chính đầu tiên Hoàng Chính đã ổn định vùng mới giải phóng, đưa Hải Ninh tự túc lương thực; nguyên Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Ngọc Đàm tham gia tiếp quản, khôi phục Vùng mỏ; Bí thư Tỉnh ủy Lê Đại gắn với chặng đầu đổi mới... cùng nhiều thế hệ lãnh đạo sau tiếp tục đưa Quảng Ninh ổn định và phát triển. Mỗi người một vị trí, nhưng cùng chung mục tiêu xây dựng một Quảng Ninh thống nhất, vững mạnh.
Khi tỉnh mới đi vào hoạt động chưa đầy 1 năm thì ngày 5/8/1964, chiến tranh phá hoại lan tới Quảng Ninh. Nhà máy, bến cảng, khai trường trở thành mục tiêu đánh phá; những người thợ phải vừa sản xuất vừa cầm súng chiến đấu. Anh hùng liệt sĩ Đặng Bá Hát (sinh năm 1936, quê tỉnh Hải Dương cũ, nay thuộc TP Hải Phòng) đã trở thành hình tượng tiêu biểu của các thế hệ Vùng mỏ.
Sau 7 năm quân ngũ, năm 1960 ông chuyển ngành về Xí nghiệp Bến Hòn Gai. Ông cùng đồng đội đưa tổ sản xuất yếu thành Tổ lao động xã hội chủ nghĩa; từ công nhân được giao nhiệm vụ Phó Quản đốc phân xưởng. Kinh nghiệm người lính giúp ông huấn luyện tự vệ, chỉ huy pháo cao xạ bảo vệ bến phà Bãi Cháy, cảng than và thị xã Hòn Gai. Chiều 12/7/1972, dù bị thương nặng, ông vẫn chỉ huy và hy sinh bên tháp pháo. Ở ông, người thợ không chỉ làm ra than mà còn lấy bản lĩnh và sinh mạng để bảo vệ nguồn than, bảo vệ quê hương.
Ngoài ông, Vùng mỏ còn có nữ công nhân Trần Thị Cậy của Nhà sàng Cửa Ông, tiêu biểu trong sản xuất thời chiến; Anh hùng LLVTND Lỷ A Coỏng, người Dao tiễu phỉ, giữ ổn định vùng biên; Đồn phó Đồn Pò Hèn Đỗ Sĩ Họa chỉ huy chiến đấu và hy sinh năm 1979; liệt sĩ Hoàng Thị Hồng Chiêm, nữ nhân viên thương nghiệp trực tiếp cầm súng tại Pò Hèn... Phía sau họ là các cán bộ, chiến sĩ, công nhân, thanh niên xung phong... hy sinh tại Pò Hèn, cùng nhiều thế hệ quân dân biên giới, công nhân... làm nên một mạch nối bền bỉ của ý chí giữ đất quê hương.
Tiếp sức xây dựng quê hương
Sau chiến tranh, Quảng Ninh khôi phục hầm mỏ, nhà máy, giao thông và thiết chế thiết yếu. Khu vực miền Đông của tỉnh đặc biệt thiếu bác sĩ, thiết bị y tế, cán bộ ngành Y. Khi đó, Anh hùng Lao động - Thầy thuốc nhân dân Nguyễn Ngọc Hàm (1933-2018), sinh tại Hải Dương (nay là Hải Phòng), tốt nghiệp Đại học Y Hà Nội, vào năm 1961 được cử làm Bệnh viện trưởng Bệnh viện Hải Ninh tại Móng Cái trong điều kiện thiếu thốn mọi bề, nhiều ca mổ phải thực hiện dưới đèn pin, đèn măng-sông.
Không chờ bệnh nhân đến, ông chủ động đi khắp miền Đông khám chữa bệnh, cấp cứu, làm y tế dự phòng và đào tạo cán bộ tại chỗ. Năm 1981, ông là Giám đốc đầu tiên Bệnh viện Việt Nam - Thụy Điển Uông Bí, xây dựng mô hình “bệnh viện không tường”, gắn y tế với cộng đồng. Hơn 100 cán bộ do ông trực tiếp đào tạo đã trưởng thành. Di sản của ông không chỉ là những người bệnh được cứu sống, mà còn là nền tảng chuyên môn và đội ngũ kế cận vững chắc.
Cùng với các ngành kinh tế khác, ngành Than luôn giữ vai trò chủ lực, đảm bảo ổn định nguồn năng lượng quốc gia. Đội ngũ thợ mỏ phát huy truyền thống Kỷ luật và Đồng tâm, làm chủ công nghệ, làm chủ máy móc thiết bị hiện đại trong thời kỳ phát triển mới.
Tiêu biểu như Anh hùng Lao động Phạm Đình Duẩn (SN 1986, Công ty CP Than Vàng Danh) đến Quảng Ninh học nghề năm 2003, rồi làm công nhân khai thác hầm lò tại Than Vàng Danh từ 2005. Từ năm 2014, với vai trò Tổ trưởng Tổ sản xuất số 1, anh cùng đồng đội khai thác hơn 365.000 tấn than trong 10 năm. Vừa làm vừa học, anh hoàn thành thạc sĩ khai thác mỏ năm 2023. Anh trực tiếp kèm cặp hơn 100 công nhân mới và học sinh thực tập. Nhiều sáng kiến về vận tải, thoát nước, chống giữ, khai thác vỉa mỏng được áp dụng từ thực tiễn sản xuất. Năm 2025, anh được phong Anh hùng Lao động, ghi nhận người thợ thời đại mới.
Trước anh là các Anh hùng Lao động như Hà Văn Hồng, thợ đào lò Mông Dương nổi bật về năng suất; Nguyễn Văn Dự, người thợ chống “Trâu sắt” góp sức khắc phục ngập nước ở đường lò Hà Lầm; Anh hùng Lao động Nguyễn Quang Mâu, Chủ tịch HĐQT Gốm Đất Việt, đưa công nghệ đất sét nung Quảng Ninh vươn ra thế giới... cùng nhiều gương mặt tiêu biểu ở các lĩnh vực.
Không chỉ từ các công trình lớn hay ngành sản xuất hiện đại, quê hương còn được dựng xây từ những đóng góp nhỏ, sự đồng thuận ở từng khu dân cư. Chị Lam Thị Thanh Hải (SN 1972, người Sán Dìu), Bí thư Chi bộ, Trưởng khu phố Hà Phong 3, phường Hà Tu, là người có uy tín, tiêu biểu trong việc dân vận khéo, gắn kết cộng đồng, phát huy bản sắc văn hóa, tạo đồng thuận trong nhân dân.
Chị đã vận động 20 hộ hiến hơn 1.000m² đất mở đường, 4 hộ hiến 500m² đất xây nhà văn hóa. Đến năm 2019, khu phố đưa người mất ra nghĩa trang nhân dân và áp dụng hỏa táng, thay đổi tập quán lâu đời. Song nếp sống mới không xóa bỏ bản sắc: Chị cùng bà con phục dựng Lễ hội Bình An, tu sửa đình Lộ Phong. Chị Lam Thị Thanh Hải biến chủ trương thành hành động tự nguyện, để người dân thấy mình là chủ thể dựng xây quê hương. Năm 2018 và 2021, chị đã vinh dự được UBND tỉnh tặng Bằng khen là người uy tín tiêu biểu trong đồng bào các dân tộc thiểu số tỉnh Quảng Ninh.
Cùng nguồn sức mạnh ấy có ông Lý Tài Thông (xã Quảng La) bền bỉ tuyên truyền bảo vệ rừng, đưa các mô hình sản xuất mới đến với đồng bào; thạc sĩ Lý Văn Diểng, người Sán Dìu, được tôn vinh là “Nhà khoa học của nhà nông” nhờ ứng dụng KHKT, phát triển giống gà Tiên Yên; ông Trần Văn Kim (xã Đông Ngũ) nhiều lần hiến đất với tổng diện tích hàng nghìn mét vuông để xây trường, nhà văn hóa... Họ cho thấy nhân dân không chỉ thụ hưởng thành quả, mà trực tiếp tạo ra sự đổi thay.
Hơn 60 năm sau ngày thành lập tỉnh, Quảng Ninh đang đứng trước dấu mốc mới, đang chuyển mình để trở thành thành phố trực thuộc Trung ương. Hành trình ấy được tạo nên từ công sức của nhiều thế hệ cán bộ, công nhân, trí thức, chiến sĩ và nhân dân; mỗi gương mặt tiêu biểu là một lát cắt sống động của lịch sử dựng xây quê hương Quảng Ninh giàu mạnh.
