Cuộc đời và hành trạng, cũng như tấm gương hy sinh anh dũng của nữ tướng Lê Chân trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng là niềm tự hào của những người con trên vùng đất An Biên xưa, Đông Triều ngày nay, đã dâng trọn đời mình cho độc lập dân tộc.
Theo tư liệu lịch sử, nữ tướng Lê Chân sinh ngày 8 tháng 2 năm Mậu Dần, tức năm 18 sau Công nguyên tại trang An Biên (thuộc Quảng Ninh ngày nay), trong một gia đình có truyền thống nhân hậu và nghĩa khí. Cha bà là Lê Đạo, mẹ là Trần Thị Châu. Từ nhỏ, bà đã sớm bộc lộ khí chất mạnh mẽ, thông minh, có lòng thương dân và tinh thần căm thù giặc sâu sắc. Sinh ra và trưởng thành trong bối cảnh đất nước bị ngoại bang đô hộ, cuộc sống của nhân dân vô cùng cơ cực, trước sự tàn bạo của chính quyền đô hộ và nỗi đau mất cha mẹ, bà đã rời quê hương, quyết chí tìm thầy học võ, luyện binh thư, chiêu mộ nghĩa sĩ với khát vọng đánh đuổi quân xâm lược.
Khi Hai Bà Trưng phất cờ khởi nghĩa, bà đã mang quân hưởng ứng và trở thành một trong những vị tướng tài ba. Với tài năng quân sự và lòng dũng cảm phi thường, bà đã góp phần quan trọng vào thắng lợi của cuộc khởi nghĩa, giải phóng đất nước khỏi ách đô hộ. Sau chiến thắng, bà được phong là Thánh Chân công chúa, giữ trọng trách thống lĩnh binh quyền và trấn giữ vùng ven biển.
Không chỉ là một vị tướng tài trên chiến trường, nữ tướng Lê Chân còn là người có tầm nhìn và tấm lòng vì dân. Bà chú trọng phát triển sản xuất, khuyến khích nhân dân khai hoang lập ấp, trồng trọt, ổn định đời sống, xây dựng cộng đồng đoàn kết vững mạnh. Hình ảnh của bà đã trở thành biểu tượng sáng ngời cho tinh thần yêu nước, ý chí độc lập và khí phách quật cường của người phụ nữ Việt Nam thời kỳ phong kiến.
Khi nhà Hán quay trở lại xâm chiếm nước ta, quân của Hai Bà Trưng không giữ được thế trận trước thế giặc quá mạnh. Năm 43, Hai Bà Trưng đã phải trầm mình quyên sinh. Nghĩa quân của nữ tướng Lê Chân tả xung hữu đột chiến đấu vô cùng dũng cảm với quân giặc. Trước vòng vây ngày càng bị khép chặt, nữ tướng Lê Chân quyết không để lọt vào tay giặc đã gieo mình xuống núi tuẫn tiết. Tấm gương hy sinh anh dũng của bà đã trở thành biểu tượng bất diệt về lòng trung nghĩa và tinh thần bất khuất của dân tộc Việt Nam.
Để tưởng nhớ công lao to lớn của nữ tướng Lê Chân, nhân dân nhiều địa phương trên cả nước đã lập đền thờ bà. Trong đó, đền An Biên tại quê hương bà là một địa điểm tâm linh đặc biệt đối với người dân quê gốc của bà, cũng như các vùng đất An Dương, Lạt Sơn xưa kia. Đền An Biên uy nghiêm với thế đất "tựa sơn hướng thủy", nơi núi Vàn hình rồng ôm trọn ngôi đền, trước mặt là dòng sông Đạm Thủy uốn lượn hiền hòa. Ngôi đền xa xưa gồm 3 gian bái đường và một gian hậu cung, sân đền lát đá ráp.
Đền An Biên đã qua nhiều lần trùng tu. Năm 1993, đền được nhân dân địa phương tôn tạo lại trên nền đền cũ. Năm 2002, tượng đài nữ tướng Lê Chân được dựng tại đền vừa thể hiện được nét dịu dàng, duyên dáng của người phụ nữ Việt Nam, vừa thể hiện được sự dũng mãnh oai phong của một vị tướng khi xung trận. Năm 2006, đền An Biên đã được xếp hạng Di tích lịch sử văn hoá cấp tỉnh và đến năm 2017, được xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia. Năm 2018, đền một lần nữa được tu bổ, tôn tạo, đến đầu năm 2021 đã hoàn thành đền chính, nghi môn và sân đền khang trang như ngày nay.
Hằng năm, đền An Biên có 3 ngày lễ lớn: Ngày 8/2 (âm lịch) là ngày sinh của bà, ngày 15/8 (âm lịch) là ngày bà thắng trận và ngày 25 tháng Chạp là ngày mất của bà. Lễ hội đền An Biên trước đây được tổ chức rất trọng thể, có lễ rước thần, diễn lại công trạng hành binh đánh trận diệt giặc của thần và của nhân dân ta. Lễ hội đền An Biên hiện nay có nhiều nghi thức diễn lại công trạng hành binh đánh trận, gióng trống, gióng chiêng khai hội, dâng hương nữ tướng, màn tế thần của đội tế nữ và phần hội với chuỗi sự kiện văn hóa - thể thao, việt dã, giải cờ tướng, bóng chuyền hơi, liên hoan tiếng hát khu dân cư cùng các trò chơi dân gian rộn ràng, hấp dẫn.
Ông Phạm Xuân Hoàn, Phó Chủ tịch UBND phường Đông Triều, cho biết: Việc ôn lại cuộc đời và chiến công của nữ tướng Lê Chân thể hiện niềm tự hào, đồng thời nhằm giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ hôm nay và mai sau. Đó cũng là dịp không chỉ thể hiện lòng thành kính, tri ân sâu sắc của các thế hệ đối với người có công với dân, với nước, mà còn là dịp để mỗi người con quê hương và du khách thập phương hướng về cội nguồn, hun đúc thêm tinh thần đoàn kết, chung sức xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh.
Bên cạnh đó là quảng bá hình ảnh quê hương giàu truyền thống lịch sử, văn hóa tới bạn bè và du khách, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của nhân dân, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần, giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc. Lễ hội đền An Biên cũng góp phần triển khai có hiệu quả Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hoá Việt Nam, gắn với thực hiện Nghị quyết số 17-NQ/TU ngày 30/10/2023 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về xây dựng và phát huy giá trị văn hoá, sức mạnh con người Quảng Ninh trở thành nguồn lực nội sinh, động lực cho phát triển nhanh, bền vững.
