Quảng Ninh là vùng đất hội tụ đa dạng các cộng đồng cư dân với hệ thống di sản văn hóa phong phú, đặc biệt là các loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian gắn với đời sống tín ngưỡng, sinh hoạt cộng đồng và lễ hội truyền thống.
Những năm gần đây, các di sản văn hóa phi vật thể này đứng trước nguy cơ mai một do biến đổi môi trường xã hội, nhưng đồng thời cũng có khả năng chuyển hóa thành sản phẩm du lịch văn hóa nếu được khai thác đúng hướng. Chính trong bối cảnh đó, sân khấu hóa nghệ thuật dân gian trở thành một lựa chọn mang tính tất yếu.
Các sản phẩm trải nghiệm văn hóa gắn với trình diễn nghệ thuật dân gian đặc thù, như: Hát then, hát đúm, hát nhà tơ, hát - múa cửa đình, hát soóng cọ, lễ cấp sắc, nghi lễ vòng đời, tập quán xã hội, dân ca, dân vũ của các dân tộc... Không gian diễn xướng thường là môi trường thiên nhiên ngoài đồng, trên sông, hay không gian đình làng, không gian một ngôi nhà truyền thống. Ngôi nhà vừa là không gian cư trú, vừa là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng, phong tục, tri thức chọn đất, chọn hướng, nghi lễ dựng nhà, lễ vào nhà mới và tinh thần cộng đồng. Phát triển các sản phẩm du lịch đặc thù gắn với văn hóa bản địa không chỉ góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch, mà còn tạo điều kiện để cộng đồng tham gia sâu vào chuỗi giá trị du lịch, từ đó nâng cao thu nhập, củng cố niềm tự hào văn hóa dân tộc và tăng cường năng lực tự bảo tồn di sản.
Theo PGS.TS Phạm Hồng Long, Khoa Du lịch học, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), các di sản phi vật thể thuộc loại hình trình diễn dân gian như hát then, soóng cọ, lễ cấp sắc, nghi lễ vòng đời, dân ca, dân vũ của các dân tộc ở Quảng Ninh là tài nguyên quý giá, nhưng cũng rất nhạy cảm. Việc khai thác sân khấu hoá cần làm một cách tinh tế, tránh sự dung tục, hoặc làm mất đi tính thiêng của di sản.
Giải pháp tối ưu là xây dựng những đội văn nghệ thôn, bản hoạt động chuyên nghiệp tại các điểm du lịch trọng điểm, tạo thu nhập cho thành viên. Thay vì biểu diễn trên các sân khấu lớn xa cách, các buổi diễn xướng nên được tổ chức trong không gian thực cảnh như tại nhà sàn, bên bếp lửa, hoặc bên thác nước. Đối với các nghi lễ tâm linh phức tạp như lễ cấp sắc không thể tái hiện toàn bộ nghi lễ kéo dài nhiều ngày cho du khách xem, mà cần trích đoạn nghệ thuật hóa, mô phỏng các điệu múa, nghi thức tạ ơn tổ tiên để biểu diễn trong khoảng thời gian hợp lý, kèm theo lời dẫn giải về ý nghĩa nhân sinh quan. Cách làm này vừa thỏa mãn trí tò mò của du khách, vừa giữ được sự tôn nghiêm của tín ngưỡng.
Việc định hướng phát triển sản phẩm du lịch cần được tiếp cận theo hướng khoa học và bền vững, trong đó diễn xướng dân gian được đặt trong tổng thể không gian cộng đồng gắn với đời sống thực hành của cộng đồng thay vì tách rời khỏi bối cảnh văn hóa nguyên gốc.
Để hoạt động biểu diễn dân gian phát triển bền vững, cần khuyến khích các nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ trẻ. Ngành văn hoá cũng nên phối hợp với các trường học để khuyến khích học sinh sáng tạo sản phẩm du lịch "Học hát dân ca", xây dựng các tour ngắn dạy du khách hát một vài câu dân ca đơn giản, kết hợp với tìm hiểu ý nghĩa lời ca.
Du khách sẽ cảm nhận được không khí vui tươi, thân thiện, giàu tính nhân văn của cộng đồng bản địa. Thông qua lời ca, giai điệu và không gian diễn xướng, du khách tiếp cận trực tiếp với ngôn ngữ, tư duy và thế giới quan của các dân tộc. Việc giao lưu với nghệ nhân, người dân địa phương tạo nên sự kết nối thực chất, đúng tinh thần của dân ca.
Sân khấu hóa nghệ thuật dân gian ở Quảng Ninh là một quá trình tất yếu, nhưng không phải là con đường dễ dàng, đòi hỏi sự tỉnh táo, khoa học và tôn trọng sâu sắc đối với giá trị văn hóa bản địa. Khi được thực hiện đúng hướng, sân khấu hóa không làm “mất chất” di sản, mà ngược lại, có thể trở thành công cụ hữu hiệu để di sản tiếp tục sống, tiếp tục được thực hành và lan tỏa trong đời sống đương đại.
