Sức sống mới của dòng tranh Đông Hồ

Di sản nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vừa được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản Văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp. Tại Quảng Ninh, dòng tranh dân gian Đông Hồ được đưa vào hoạt động trải nghiệm ở Yên Tử và in lên một số mẫu sản phẩm truyền thống.

Tranh khắc gỗ dân gian Đông Hồ là thể loại tranh sử dụng những kỹ thuật in nhân bản, từ bản màu, đến các bản nét, trong đó có cả kỹ thuật khắc chữ trên ván in tranh. Tranh Đông Hồ bắt nguồn từ làng Đông Hồ (tỉnh Bắc Ninh). Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ ra đời cách đây khoảng 500 năm. Các công đoạn sáng tác mẫu, khắc ván in, làm màu, in tranh đều bằng tay. Mẫu tranh được vẽ bằng bút lông, mực nho trên giấy bản và khắc trên ván gỗ thị. Các màu được chế biến từ nguyên liệu tự nhiên như: Lá chàm, sỏi son, hoa hòe, quả dành dành, bột sò điệp bị phong hóa, tro lá tre, rơm nếp...

Cộng đồng thực hành nghề đã tạo ra những bức tranh có đặc trưng riêng về các chủ đề: Tranh thờ, chúc tụng, lịch sử, đời sống, phong cảnh... gắn với tập tục treo tranh vào ngày lễ, Tết. Các bản khắc gỗ được xem như báu vật gia truyền, được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Dòng tranh này có chủ đề rất đa dạng, nhưng đều là sự kết hợp tinh tế, chứa đựng những nét độc đáo riêng, phù hợp với tâm thức và thẩm mỹ của người Việt. Hiện nay, nghề khắc và in tranh ở làng Đông Hồ còn rất ít nhà làm, vì số nghệ nhân dân gian ngày càng thưa vắng do tuổi tác, do thế hệ trẻ ít quan tâm. Vì số lượng nghệ nhân còn lại để truyền dạy quá ít, nên nghề làm tranh Đông Hồ cần được bảo vệ khẩn cấp.

Bà Pauline Tamesis, Điều phối viên thường trú Liên Hiệp Quốc tại Việt Nam, khẳng định: "Di sản Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ và Quần thể di tích, danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là những di sản văn hóa độc đáo, thể hiện sự kết tinh đặc sắc của trí tuệ, tâm hồn và bản sắc văn hóa Việt Nam qua nhiều thế hệ. Việc tổ chức đón nhận bằng di sản mang ý nghĩa đặc biệt, khẳng định vị thế của tranh Đông Hồ và giá trị nổi bật của quần thể di sản liên tỉnh vừa được vinh danh.

Tranh Đông Hồ không phải là dòng tranh nghệ thuật dân gian tiêu biểu của Quảng Ninh, nhưng đã được Công ty CP Phát triển Tùng Lâm đưa về làng hành hương Yên Tử tạo ra nét trải nghiệm độc đáo cho du khách. Vì vậy, việc làng hành hương Yên Tử đưa trải nghiệm làm tranh Đông Hồ về Quảng Ninh vừa góp phần bảo tồn di sản văn hóa, vừa tạo ra thêm cơ hội quảng bá rộng rãi dòng tranh độc đáo này.

Gian hàng làm tranh khắc gỗ kiểu tranh dân gian Đông Hồ đặc biệt được yêu thích bởi du khách nhỏ tuổi hoặc các gia đình. Để có thể dập tranh cần ván gỗ in màu và ván in nét. Giấy in tranh là giấy dó quét điệp. Màu in tranh chủ yếu được tạo từ vật liệu và thảo mộc có sẵn trong tự nhiên.

Tất cả các bức tranh hoàn thiện sẽ được trưng bày trong không gian Làng Nương và bán cho du khách có nhu cầu. Việc in tranh Đông Hồ ở làng hành hương Yên Tử đã góp phần phát huy được giá trị của các làng nghề Việt, bảo tồn được những tinh hoa văn hóa đồng bằng Bắc Bộ. Ông Nguyễn Đức Hưng, du khách đến từ phường Từ Liêm, cho biết: "Tôi biết đến dòng tranh Đông Hồ nhiều rồi, nhưng đến Yên Tử mới được trải nghiệm làm tranh lần đầu tiên. Tôi thấy rất thú vị khi tự tay mình có thể làm ra một bức tranh dân gian Đông Hồ ở ngay dưới chân non thiêng Yên Tử. Tôi nghĩ những trải nghiệm văn hóa đặc sắc và ý nghĩa này cần được lan tỏa hơn nữa để cho mọi người hiểu hơn về nghệ thuật truyền thống của cha ông".

Không chỉ được tổ chức cho du khách trải nghiệm ở Yên Tử, tranh dân gian Đông Hồ còn được Công ty Gốm Đất Việt đưa lên sản phẩm trang trí. Ông Nguyễn Quang Mâu, Chủ tịch Công ty CP Gốm Đất Việt, cho biết: "Chúng tôi là doanh nghiệp văn hoá đã được công nhận là không gian di sản văn hoá, nên việc xây dựng văn hóa doanh nghiệp gắn với bảo tồn di sản văn hoá, sản xuất những sản phẩm gạch ngói phục cổ cho các công trình tâm linh, góp phần gìn giữ vẻ đẹp văn hóa dân gian là điều hết sức cần thiết. Chúng tôi đã sáng tạo ra những sản phẩm với tính năng sử dụng riêng biệt in tranh dân gian trong đó có dòng tranh Đông Hồ kiểu đám cưới chuột, chăn trâu thổi sáo, vinh quy bái tổ, vinh hoa phú quý, đàn lợn âm dương, đàn gà mẹ con...".