Khi mùa Xuân gõ cửa cũng là lúc Quảng Ninh rộn ràng bước vào mùa lễ hội và những hoạt động văn hóa truyền thống trải dài từ Đông Triều, Yên Tử, Quảng Yên, đến Hạ Long, Hồng Gai, Bình Liêu, Tiên Yên, Móng Cái... Sự hòa quyện giữa sắc màu văn hóa đặc sắc và không gian lễ hội vừa trang trọng, vừa sôi động đã tạo nên một hành trình xuân đầy sức sống tại vùng đất di sản.
Náo nức hội xuân đậm đà sắc màu dân tộc
Ở các xã, phường khu vực miền Đông Quảng Ninh, lễ hội xuân gắn bó mật thiết với đời sống người dân bản địa và tín ngưỡng của các dân tộc. Đây là những lễ hội truyền thống lâu đời, diễn ra vào mùa xuân nhằm cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
Quảng Ninh hiện có hơn 100 lễ hội, trong đó phần lớn diễn ra trong 3 tháng xuân đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tâm linh của cộng đồng dân cư, thể hiện lòng tôn kính của nhân dân đối với bậc tiền nhân có công lao với quê hương, đất nước cũng như gửi gắm những mong ước về năm mới bình an, hạnh phúc, may mắn, tài lộc. Có thể kể tới nhiều lễ hội đình làng như: Lễ hội đình Đầm Hà (xã Đầm Hà), Lễ hội đình Lục Nà (xã Lục Hồn), Lễ hội đình Đồng Đình (xã Tiên Yên) cùng các hội đua thuyền truyền thống ở Đồng Rui (xã Hải Lạng), Lễ hội đình Vạn Ninh (phường Móng Cái 2), Lễ hội đình Làng Dạ (xã Kỳ Thượng), Lễ hội miếu Ông - miếu Bà (xã Ba Chẽ)...
Khởi động rộn ràng từ ngày 9 tháng Giêng và kéo dài suốt những ngày xuân, các lễ hội đình làng tại miền Đông Quảng Ninh mang đậm sắc màu văn hóa bản địa. Điểm nhấn làm nên hồn cốt của mùa hội chính là lễ xuống đồng (Lồng tồng) - biểu tượng thiêng liêng cho sự khởi đầu mùa vụ mới. Các đại biểu, người dân đi những đường cày đầu tiên, những hạt mầm được gieo xuống cũng là lúc khát vọng về một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu được gửi gắm vào lòng đất mẹ. Những nghi lễ này không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, mà còn phản ánh quan điểm sống hòa hợp giữa con người với thiên nhiên, giữa lao động sản xuất và tín ngưỡng bản địa.
Sức sống của hội xuân càng thêm lan tỏa khi bước vào phần hội. Các lễ hội đều có các trò chơi dân gian như đẩy gậy, đánh quay, kéo co, đập niêu... đến các phần thi như gói bánh, làm mâm cỗ. Giữa ngày xuân rộn ràng, các lễ hội trở thành nơi gắn kết cộng đồng bền chặt, nơi mỗi người dân đều cảm thấy tự hào về bản sắc và niềm tin mãnh liệt vào một năm mới với nhiều điều tốt đẹp.
Hội xuân trên miền đất Phật
Nói tới hội xuân Quảng Ninh không thể không nhắc tới Hội Xuân Yên Tử, một trong những lễ hội lớn và mang chiều sâu văn hóa tâm linh bậc nhất khu vực phía Bắc. Hội xuân Yên Tử thường bắt đầu từ ngày 9 tháng Giêng và kéo dài suốt ba tháng mùa xuân. Trong thời gian này, hàng vạn người từ khắp nơi đổ về Yên Tử để hành hương, dâng hương, cầu an và chiêm bái các ngôi chùa, am, tháp trong quần thể di tích.
Hội xuân năm nay sẽ đặc biệt hơn vì Yên Tử là hợp phần của Quần thể di tích Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc đã được UNESCO công nhận là Di sản Văn hoá thế giới. Lễ khai hội Yên Tử diễn ra với nghi lễ trang trọng như thỉnh chuông, gióng trống, đóng dấu thiêng Yên Tử và cầu quốc thái dân an. Các nghi thức này thu hút đông đảo tăng ni, phật tử và du khách tham dự.
Bên cạnh phần lễ, hội xuân còn có nhiều hoạt động phong phú như: Đêm hội hoa đăng, thiền định, chợ xuân truyền thống, trưng bày tranh ảnh, nghệ thuật dân gian và trình diễn văn hóa của đồng bào các dân tộc. Du khách đến Yên Tử cũng có thể tham gia các trò chơi truyền thống như: Ném còn, kéo co, thi cờ hay cưỡi ngựa đi dạo… tạo không khí đỏ rực sắc xuân.
Việc tổ chức hội xuân Yên Tử không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu tâm linh của người dân mà còn góp phần quảng bá giá trị văn hóa Phật giáo truyền thống, đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế du lịch trong tỉnh thông qua việc thu hút khách hành hương và du lịch.
Cùng với Hội xuân Yên Tử là Hội xuân Ngọa Vân (phường An Sinh) được tổ chức trong không khí thanh tịnh và trang nghiêm. Theo Giáo sư Lê Hồng Lý, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, căn cứ vào không gian của dãy Yên Tử thì lễ hội dân gian trong khu vực này không chỉ thuộc khu vực mà còn là một hệ thống chuỗi lễ hội suốt dãy Yên Tử trải qua các tỉnh Quảng Ninh, Bắc Ninh và TP Hải Phòng.
Liên quan đến các di tích nhà Trần tại Quảng Ninh, có nhiều lễ hội diễn ra tại không gian này như: Lễ hội chùa Quỳnh Lâm, Lễ hội Thái miếu nhà Trần, Lễ hội Bạch Đằng, Lễ hội chùa Long Tiên, Lễ hội đền Đức Ông Trần Quốc Nghiễn, Lễ hội đền Cửa Ông, Lễ hội đền Cặp Tiên. Đền Cửa Ông thờ tôn thất nhà Trần, là một trong những địa điểm tổ chức lễ hội xuân nổi tiếng của tỉnh. Lễ hội đền Cửa Ông diễn ra từ ngày 2 tháng Giêng đến hết tháng 3 âm lịch, với phần lễ tế và rước kiệu tướng Trần Quốc Tảng, cùng nhiều trò chơi dân gian như múa rồng, bịt mắt đập niêu, đánh trống, đẩy gậy, kéo co..., thu hút rất đông người dân và du khách.
Những lễ hội đặc trưng văn hóa biển
Theo đánh giá của nhiều nhà khoa học, các lễ hội ở Quảng Ninh trong đó có nhiều lễ hội diễn ra vào mùa xuân thường gắn bó mật thiết với không gian biển. Đây là lợi thế để phát triển kinh tế dựa vào di sản kết hợp với ưu thế mà thiên nhiên ban tặng. Trong đó có việc phát huy giá trị di sản lễ hội trong không gian văn hoá vùng biển đảo Đông Bắc.
Mở đầu cho chuỗi lễ hội xuân Quảng Ninh hằng năm, Lễ hội Tiên Công tại miếu Tiên Công, phường Phong Cốc, diễn ra từ khoảng ngày 5-7 tháng Giêng. Lễ hội có các hoạt động văn hóa, thể thao và trò chơi dân gian rộn ràng như: Thi đấu cờ người, tổ tôm điếm, chơi đu, kéo co, hát giao duyên, tạo nên không khí xuân vui tươi. Điểm nhấn của lễ hội là nghi lễ rước cụ Thượng bằng kiệu hay võng đào biểu tượng của sự tôn vinh tổ tiên và nét đẹp truyền thống uống nước nhớ nguồn.
Quảng Ninh có 2 lễ hội cầu ngư tại phường Hà An và cảng cá Cái Rồng (đặc khu Vân Đồn). Lễ hội cầu ngư diễn ra vào ngày 5, 6 tháng Giêng hằng năm tại cảng cá Bến Giang có ý nghĩa phát động xuất hành khai thác đánh bắt và nuôi trồng thủy sản đầu xuân; động viên ngư dân thi đua lao động sản xuất, khơi dậy truyền thống, phong tục tập quán và những nét riêng của nhân dân làm nghề khai thác, đánh bắt thủy sản trên địa bàn. Với ngư dân, lễ hội cầu ngư là một hoạt động văn hoá tâm linh quan trọng, cầu cho mưa thuận gió hoà, để ngư dân ra khơi khai thác và nuôi trồng thủy sản được mùa tôm cá.
Ven bờ Vịnh Hạ Long có các lễ hội biển truyền thống là Lễ hội đền Bà Men và Lễ hội đình Giang Võng - Trúc Võng. Lễ hội đền Bà Men diễn ra từ ngày 18 và 19 tháng Giêng trên Vịnh Hạ Long, mang đậm nét văn hóa của ngư dân nghề biển.
Từ năm 2024, Lễ hội mở cửa biển được đặc khu Cô Tô phục dựng vào 2 ngày 14 và 15 tháng Giêng với các nghi lễ đặc sắc, như: Lễ tế cá Ông, thần biển, lễ dâng hương thể hiện lòng biết ơn với biển, với trời đất và các đấng thần linh, nghi thức ra khơi. Cùng với đó là phần hội với nhiều hoạt động, như: Hội thi làm bánh, triển lãm sinh vật cảnh, các trò chơi dân gian.
Tại khu vực miền Đông của tỉnh, các Lễ hội đình Vạn Ninh, Lễ hội đình Bình Ngọc, Lễ hội đình Tràng Y, Lễ hội đình Đầm Hà và Lễ hội đình Trà Cổ đều thuộc phạm trù lễ hội biển. Đặc biệt các lễ hội vùng duyên hải này thường có hoạt động biểu diễn hát nhà tơ, hát - múa cửa đình trong phần hội.
Các lễ hội xuân không chỉ giữ được giá trị truyền thống mà còn thể hiện bản sắc văn hóa đa dạng, là dịp để lan tỏa những giá trị văn hóa cội nguồn, đồng thời giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống yêu nước, lòng tự hào dân tộc. Du khách đến với Quảng Ninh vào mùa xuân không chỉ được hòa mình vào không khí lễ hội mà còn có cơ hội trải nghiệm cảnh đẹp thiên nhiên, kiến trúc di tích, ẩm thực truyền thống. Đây là một hành trình du lịch đầy trải nghiệm, kết hợp giữa giá trị tâm linh, văn hóa và giải trí.
Mùa xuân ở Quảng Ninh là mùa của lễ hội, mùa của khởi đầu mới và mùa của kết nối cộng đồng. Với nhiều lễ hội truyền thống đặc sắc, Quảng Ninh đã và đang trở thành một điểm đến mùa xuân hấp dẫn đối với người dân địa phương và du khách. Đây chính là nét đẹp văn hóa, sự hòa quyện giữa tâm linh, truyền thống và đời sống cộng đồng, góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa mùa xuân Việt Nam.
