Thể thao dân tộc và trò chơi dân gian không chỉ là hoạt động thi đấu hay biểu diễn, mà là một hình thức trải nghiệm văn hóa mang tính tương tác cao, tạo ra sự hấp dẫn cho khách du lịch.
Theo TS. Đặng Ngọc Hà (Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội), trò chơi dân gian và thể thao dân tộc góp phần tăng cường gắn kết cộng đồng, cũng như truyền dạy tri thức truyền thống. Ví dụ như ném còn không chỉ là một hoạt động thể chất dân gian, mà còn là một diễn xướng mang đậm tính nghi lễ, chứa đựng những giá trị nhân văn và triết lý sâu sắc về sự giao hòa giữa con người và vũ trụ. Vòng tròn trên đỉnh cột thường được dán giấy mỏng, tượng trưng cho ranh giới giữa cõi trần và cõi tiên, giữa âm và dương. Khi quả còn xuyên qua lớp giấy được xem là một sự khai thông sinh khí, giải phóng năng lượng tích cực cho bản, làng trong năm mới.
Quả còn mang giá trị biểu tượng phồn thực. Hạt giống bên trong là biểu trưng cho sự sinh sôi, là lời cầu nguyện cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Bên cạnh giá trị tâm linh, ném còn là nhịp cầu giao duyên cho nam nữ, xóa bỏ các rào cản phân tầng xã hội, thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng và củng cố bản sắc tộc người trước những biến đổi của đời sống hiện đại.
Trò chơi đẩy gậy cũng là loại hình vận động dân gian đặc sắc, phản ánh tinh thần thượng võ và khả năng thích nghi cao độ với môi trường sinh thái vùng cao. Đây là một minh chứng cho quá trình hình thành nét nhân cách mạnh mẽ, kiên cường, quyết liệt của người miền núi. Trong không gian lễ hội, trò chơi này kết nối các dòng họ và bản làng, xóa nhòa những khác biệt về địa giới để cùng hướng tới tinh thần thượng võ. Đẩy gậy còn mang ý nghĩa giáo dục ý thức rèn luyện thân thể để bảo vệ cộng đồng và phục vụ lao động sản xuất trên địa hình hiểm trở.
Hay như trò chơi đánh quay là một hoạt động văn hóa đặc thù, biểu hiện cho sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa kỹ năng chế tác thủ công, kiến thức vật lý thực hành và tinh thần thượng võ. Việc chế tác và đánh quay thể hiện sự trao truyền kỹ năng, tri thức dân gian về cách chọn gỗ, cách tạo hình và nghệ thuật điều khiển vật thể. Đánh quay còn mang ý nghĩa biểu trưng về sự luân chuyển của thời gian và khát vọng về một cuộc sống ổn định, vững chãi thông qua hình ảnh con quay xoay tít trên mặt đất.
Trong khi đó, trò chơi đi cà kheo thể hiện một kỹ năng thích nghi với địa hình lầy lội, khe suối, hoặc để quan sát tầm xa trong quá trình săn bắn và bảo vệ bản làng. Do đó, trò chơi này mang đậm dấu ấn của tư duy ứng xử với tự nhiên, phản ánh trí tuệ của con người trong việc tận dụng nguyên liệu bản địa để vượt qua các giới hạn, thử thách của môi trường. Đi cà kheo còn là một biểu tượng về sự vươn cao, thể hiện khát vọng chinh phục không gian và khẳng định vị thế của con người trước thiên nhiên.
Cộng đồng các dân tộc ở Quảng Ninh còn rất nhiều trò chơi dân gian và các môn thể thao dân tộc khác, như: Bắn nỏ, đánh đu, kéo co, bịt mắt bắt vịt (dê), cờ người, đua thuyền chải... Đây là nguồn tài nguyên văn hóa phi vật thể có giá trị đặc biệt trong phát triển du lịch trải nghiệm gắn với văn hóa bản địa, góp phần đa dạng hóa không gian trải nghiệm của du khách. Tuy nhiên, để các trò chơi dân gian và thể thao cộng đồng thực sự trở thành sản phẩm du lịch bền vững, cần tránh xu hướng khai thác mang tính phong trào, trình diễn hóa, hoặc thương mại hóa. Các hoạt động du lịch phải tôn trọng nhịp sinh hoạt văn hóa truyền thống, gắn với không gian, thời gian và bối cảnh xã hội cụ thể của từng loại hình.
Việc chuyển hóa các trò chơi dân gian thành sản phẩm du lịch không thể dừng ở mức tái hiện hình thức vận động, mà phải bảo tồn và phát huy được chiều sâu nghi lễ, tri thức dân gian, kỹ năng thực hành. Trên cơ sở đó, các sản phẩm cần được thiết kế theo hướng trải nghiệm - tham gia - tương tác, giúp du khách không chỉ “xem” mà còn có thể “hiểu” và “thực hành”. Ví dụ như với môn ném còn, cần tổ chức dưới dạng “không gian trải nghiệm lễ hội nông nghiệp”, trong đó ném còn đóng vai trò trung tâm như một nghi thức cầu mùa và giao duyên. Với trò chơi đẩy gậy, cần định hướng trò chơi dân gian này theo hướng khai thác theo mô hình du lịch thể thao dân gian, nhấn mạnh tinh thần thượng võ, tính đối kháng, giá trị giáo dục thể chất và nhân cách của cư dân vùng cao.
Cũng theo TS Đặng Ngọc Hà, việc phát triển trò chơi theo hướng du lịch trải nghiệm gắn với tri thức thủ công truyền thống và kỹ thuật chế tác con quay, quả còn, cà kheo... cần nhấn mạnh vai trò thực hành di sản, trong đó các nghệ nhân có thể trình diễn việc truyền dạy tri thức dân gian. Điều này giúp tạo ra sản phẩm du lịch có chiều sâu học thuật, phù hợp với nhóm du khách quan tâm đến văn hóa bản địa và giáo dục trải nghiệm.
Tại các điểm du lịch, cần xây dựng những không gian trải nghiệm, kết hợp trưng bày hiện vật, hình ảnh và câu chuyện văn hóa liên quan, phát triển du lịch thể thao cộng đồng gắn với sự kiện. Ở đó, các nghệ nhân cũng sẽ diễn giải văn hóa trong du lịch thể thao cộng đồng. Mỗi hoạt động thể thao cần được đặt trong bối cảnh văn hóa - xã hội cụ thể, có thuyết minh về lịch sử hình thành, ý nghĩa cộng đồng và vai trò của thể thao trong đời sống người dân.
Các giải thể thao cần được tích hợp trong một chuỗi hoạt động du lịch - văn hóa, gồm trình diễn trang phục dân tộc, không gian ẩm thực góp phần kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng chi tiêu du lịch. Thêm nữa, cần có cách thức tổ chức, quản lý và chính sách hỗ trợ, xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, ngành văn hóa, du lịch và cộng đồng cư dân trong việc thiết kế, vận hành, giám sát sản phẩm du lịch.
