Trong quá trình phát triển, ngành Than đã tạo dựng một kho tàng di sản văn hóa vật thể phong phú, phản ánh sinh động lịch sử đấu tranh và cống hiến của đội ngũ công nhân mỏ đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Nhận thức rõ văn hóa là nền tảng tinh thần, là nguồn lực nội sinh cho sự phát triển bền vững, Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) đã ban hành Đề án “Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa vật thể trong Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam giai đoạn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”. Đây không chỉ là một chương trình bảo tồn di tích đơn thuần mà còn là chiến lược lâu dài nhằm gìn giữ ký ức lịch sử của ngành Than, bồi đắp bản sắc văn hóa công nhân mỏ và lan tỏa những giá trị truyền thống tới mai sau.
TKV hiện là một trong số rất ít tập đoàn kinh tế nhà nước trực tiếp quản lý, bảo tồn và phát huy một hệ thống di sản văn hóa vật thể quy mô lớn trải rộng. Tập đoàn hiện đang quản lý và phát huy giá trị 9 di tích lịch sử - văn hóa, 4 địa điểm lịch sử, 8 tượng đài, 8 công trình văn hóa tâm linh, 26 nhà và phòng truyền thống. Đó là chưa kể 83 nhà văn hóa, 25 thư viện, 44 nhà luyện tập và thi đấu thể thao, 40 sân bóng đá, 33 sân quần vợt, 4 bể bơi cùng nhiều công trình văn hóa khác. Đây là hệ thống thiết chế văn hóa đồ sộ, phản ánh chiều sâu lịch sử và bản sắc riêng có của ngành Than.
Trong hệ thống di sản do TKV quản lý, nhiều di tích đã trở thành biểu tượng của truyền thống cách mạng và văn hóa công nhân mỏ. Đó là di tích Ngã tư đường lên mỏ Đèo Nai, nơi mở đầu cuộc Tổng bãi công của hơn ba vạn thợ mỏ tháng 11/1936, là Cụm di tích Quốc gia Cầu Poóc tích số 1 - Trận địa pháo cao xạ - Hầm chỉ huy của Xí nghiệp Tuyển than Cửa Ông, hay như di tích Quốc gia Địa điểm Bác Hồ về thăm mỏ Đèo Nai năm 1959, di tích địa điểm khai thác than đầu tiên của Việt Nam tại phường Mạo Khê, Trụ sở Công ty Pháp mỏ than Bắc Kỳ, Lò giếng đứng Mông Dương... Mỗi địa chỉ đều lưu giữ những câu chuyện về lao động, sáng tạo, hy sinh của nhiều thế hệ công nhân mỏ.
Điểm đáng chú ý là giá trị của các di tích này không chỉ nằm ở kiến trúc hay hiện vật mà còn ở tầng sâu lịch sử mà chúng lưu giữ. Đó là ký ức về những cuộc đấu tranh giành quyền sống của người lao động, về truyền thống yêu nước của giai cấp công nhân. Chính những giá trị ấy đã góp phần tạo nên bản sắc văn hóa của TKV được bồi đắp bằng lao động, kỷ luật, đoàn kết và lòng yêu nước.
Nếu trước đây công tác bảo tồn chủ yếu tập trung vào việc quản lý và duy tu các công trình thì hiện nay đặt ra yêu cầu bảo tồn phải đi đôi với phát huy giá trị. Theo quan điểm của TKV, đầu tư cho văn hóa cũng chính là đầu tư cho phát triển, bảo tồn di sản phải gắn với giáo dục truyền thống, xây dựng văn hóa doanh nghiệp, nâng cao đời sống tinh thần người lao động và đóng góp vào sự phát triển kinh tế - xã hội của các địa phương nơi đứng chân. Nếu trước đây, việc bảo tồn các công trình văn hóa vật thể chủ yếu được thực hiện theo nhu cầu của từng đơn vị hoặc từng giai đoạn, thì nay lần đầu tiên TKV xây dựng một chiến lược tổng thể với tầm nhìn đến năm 2045, bao quát toàn bộ hệ thống di sản văn hóa vật thể trong Tập đoàn. Đây là bước chuyển quan trọng từ phương thức bảo tồn đơn lẻ sang quản lý đồng bộ, khoa học và lâu dài.
Theo Đề án, giai đoạn từ nay đến năm 2030, TKV sẽ tập trung hoàn thiện đầy đủ cơ sở dữ liệu khoa học đối với toàn bộ 9 di tích lịch sử đã được xếp hạng; xây dựng các quy định thống nhất về quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa vật thể; tổ chức rà soát, đánh giá hiện trạng toàn bộ hệ thống di tích, địa điểm lịch sử, nhà truyền thống, tượng đài, các công trình văn hóa. Cùng với đó là việc tăng cường đào tạo, tập huấn nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ quản lý di sản. Một trong những nhiệm vụ quan trọng được đặt ra là hoàn chỉnh bản đồ khoanh vùng bảo vệ, cắm mốc giới, hoàn thiện thủ tục về quyền sử dụng đất và tiến hành số hóa toàn bộ hồ sơ. Đây được xem là nền tảng để quản lý di sản một cách khoa học, hạn chế tình trạng xâm lấn, xuống cấp hoặc thất lạc tư liệu.
Song song với việc hoàn thiện hồ sơ, TKV xác định ưu tiên đầu tư, tu bổ đối với những di tích có giá trị đặc biệt hoặc đang có dấu hiệu xuống cấp. Trong giai đoạn đầu, Tập đoàn sẽ tập trung đầu tư tôn tạo Cụm di tích lịch sử Cầu Poóc tích số 1 – Trận địa pháo cao xạ – Hầm chỉ huy của Xí nghiệp Tuyển than Cửa Ông; Di tích Địa điểm khai thác than đầu tiên của Việt Nam. Đề án cũng đặt mục tiêu đến năm 2030 hoàn thành quy hoạch tổng thể hệ thống di tích của TKV, phấn đấu 100% các di tích được lắp đặt biển giới thiệu, biển chỉ dẫn, nội quy hoạt động và hệ thống thông tin tuyên truyền thống nhất. Đây tuy là những hạng mục tưởng như nhỏ nhưng lại góp phần quan trọng trong việc nâng cao khả năng tiếp cận của người dân, cán bộ, công nhân và du khách đối với các di tích.
Có thể khẳng định rằng, khi những di tích lịch sử tiếp tục được bảo tồn, những nhà truyền thống được đổi mới, những hiện vật được số hóa và những câu chuyện về người thợ mỏ được lan tỏa bằng nhiều hình thức sinh động, sẽ góp phần nuôi dưỡng niềm tự hào, bồi đắp văn hóa doanh nghiệp và tiếp tục lan tỏa truyền thống "Kỷ luật và Đồng tâm" tài sản tinh thần vô giá đã đồng hành cùng ngành Than suốt 90 năm qua.
