Một nghiên cứu mới đăng trên tạp chí Science cho thấy các vụ cháy rừng ngày càng nghiêm trọng đang làm gia tăng trở lại tình trạng ô nhiễm khói mù tại Mỹ sau nhiều năm cải thiện chất lượng không khí. Các nhà khoa học cảnh báo xu hướng này có thể gây thêm nhiều rủi ro đối với sức khỏe cộng đồng và làm suy giảm những thành quả kiểm soát ô nhiễm đạt được trong hơn một thập kỷ qua.
Trong hơn 10 năm, Mỹ đã đạt nhiều tiến bộ trong việc cải thiện chất lượng không khí nhờ các quy định nghiêm ngặt về khí thải đối với nhà máy điện, phương tiện giao thông và động cơ diesel. Theo nghiên cứu mới, mức ô nhiễm khói mù trên toàn quốc đã giảm khoảng 11% trong giai đoạn 2003-2015.
Tuy nhiên, kể từ năm 2015, xu hướng này bắt đầu đảo chiều khi các vụ cháy rừng ngày càng lớn và kéo dài hơn. Nồng độ ozone tầng mặt đất, thành phần chính tạo nên khói mù, đã tăng khoảng 4% trên phạm vi toàn quốc. Các nhà nghiên cứu ước tính tình trạng này làm gia tăng khoảng 318 ca tử vong mỗi năm tại Mỹ, trong giai đoạn nghiên cứu kể từ năm 2013.
Ông Weizhi Deng, nhà khoa học khí quyển thuộc Đại học Iowa và là tác giả chính của nghiên cứu, cho biết nếu lượng khói từ cháy rừng tiếp tục gia tăng với tốc độ hiện nay, mức ô nhiễm khói mù tại Mỹ có thể quay trở lại ngưỡng của năm 2003 trong vòng 20 năm tới.
Mạng lưới giám sát còn hạn chế, chưa phản ánh đầy đủ thực trạng
Một trong những phát hiện đáng chú ý của nghiên cứu là mức độ ô nhiễm thực tế có thể cao hơn những gì các hệ thống giám sát truyền thống phản ánh.
Theo nhóm nghiên cứu, mạng lưới quan trắc ozone của Cơ quan Bảo vệ môi trường Mỹ (EPA) hiện chỉ bao phủ khoảng 2% diện tích lãnh thổ, chủ yếu tập trung tại các khu vực đô thị.
Để có cái nhìn toàn diện hơn, các nhà khoa học đã kết hợp dữ liệu từ các trạm quan trắc, ảnh vệ tinh, thông tin thời tiết, số liệu ô nhiễm và các mô hình máy tính, đồng thời ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để xây dựng bản đồ nồng độ ozone trên toàn nước Mỹ với độ phân giải cao.
Kết quả cho thấy khi xem xét trên phạm vi toàn quốc, nồng độ ozone đã có xu hướng tăng kể từ năm 2015, trái ngược với một số đánh giá trước đó dựa chủ yếu trên dữ liệu từ các điểm quan trắc cố định.
Nguy cơ sức khỏe từ cháy rừng không chỉ là lửa mà còn là khói
Các chuyên gia cho biết cháy rừng không trực tiếp tạo ra ozone mà phát thải nhiều hợp chất hóa học tiền chất của loại khí này. Dưới tác động của ánh sáng mặt trời, các hợp chất này phản ứng và hình thành ozone ở tầng khí quyển thấp.
Bà Kristie Ebi, chuyên gia về sức khỏe cộng đồng và biến đổi khí hậu tại Đại học Washington, cho biết nồng độ ozone cao có thể làm gia tăng các cơn hen suyễn, số ca nhập viện và nguy cơ tử vong.
Theo nghiên cứu, trong các mùa cháy rừng nghiêm trọng từ năm 2022 đến 2024, khoảng 43 triệu người Mỹ đã phải tiếp xúc với mức ozone vượt ngưỡng an toàn hiện hành của EPA.
Nghiên cứu này chỉ tập trung vào ozone. Trong một nghiên cứu khác công bố năm 2023 do nhiều thành viên cùng nhóm thực hiện, các nhà khoa học cũng phát hiện xu hướng giảm ô nhiễm bụi mịn trước đây đã bị đảo ngược do khói cháy rừng, làm gia tăng khoảng 670 ca tử vong mỗi năm.
Cháy rừng gia tăng, khói lan rộng
Theo Trung tâm Điều phối cháy rừng liên ngành quốc gia của Mỹ, diện tích đất bị cháy trung bình hằng năm hiện cao hơn khoảng 9% so với giai đoạn 2003-2014.
Các nhà khoa học đặc biệt lưu ý đến những mùa cháy rừng nghiêm trọng tại Canada từ năm 2022 trở lại đây. Khói từ các đám cháy đã lan xuống lãnh thổ Mỹ, ảnh hưởng đến chất lượng không khí tại nhiều bang.
Năm 2023, Canada ghi nhận mùa cháy rừng lớn nhất trong lịch sử. Khói bụi từ các đám cháy khiến bầu trời tại nhiều khu vực Bắc Mỹ chuyển màu cam và buộc người dân ở miền Đông nước Mỹ phải đeo khẩu trang khi ra ngoài.
Một nghiên cứu công bố năm 2025 ước tính khói từ các vụ cháy rừng tại Canada năm 2023 đã góp phần gây ra khoảng 82.100 ca tử vong trên toàn thế giới, trong đó có khoảng 33.000 ca tại Mỹ, chủ yếu do ô nhiễm bụi mịn.
Thành quả giảm ô nhiễm đứng trước nguy cơ bị xói mòn
Các chuyên gia nhận định biến đổi khí hậu là một trong những nguyên nhân quan trọng làm gia tăng các điều kiện thời tiết nóng và khô, tạo môi trường thuận lợi cho cháy rừng bùng phát và lan rộng. Tuy nhiên, đây không phải là yếu tố duy nhất; tình trạng nhiên liệu cháy tích tụ, công tác quản lý đất đai, nguồn phát hỏa và điều kiện thời tiết từng năm cũng góp phần làm gia tăng số lượng và quy mô các vụ cháy.
Bà Gina McCarthy, cựu Giám đốc EPA dưới thời Tổng thống Barack Obama, cho rằng thật đáng lo ngại khi những thành quả cải thiện chất lượng không khí đạt được trong nhiều năm qua đang dần bị xói mòn.
Theo bà, bên cạnh những thiệt hại trực tiếp do cháy rừng gây ra, mối đe dọa lớn hơn còn đến từ khói bụi và các đợt nắng nóng cực đoan. Những yếu tố này làm gia tăng nồng độ ozone trong không khí, qua đó ảnh hưởng đến sức khỏe của hàng triệu người dân.
