Giữa làn sóng chuyển dịch công nghệ toàn cầu, bức tranh việc làm dành cho người trẻ đang đối diện với những thử thách chưa từng có. Ngay cả tại Mỹ, những kỹ sư khoa học máy tính mới ra trường cũng không còn dễ dàng tìm thấy một lối đi bằng phẳng. Khi trí tuệ nhân tạo (AI) dần thay thế các công việc lập trình bậc nền tảng và làn sóng sa thải lan rộng, thị trường lao động công nghệ đang buộc cả thế hệ trẻ lẫn các cơ sở đào tạo phải vội vã xoay trục, thích nghi và tìm kiếm những giá trị thực chiến mới để sinh tồn giữa dòng xoáy biến động.
Jack Zemke, sinh viên ngành khoa học máy tính, từng bế tắc hoàn toàn dù đã gửi đi hàng trăm bộ hồ sơ xin việc, phần lớn rơi vào không gian im lặng và chịu cảnh phớt lờ. Chỉ còn vài ngày nữa là cầm bằng tốt nghiệp Đại học Tulane (một đại học nghiên cứu tư thục danh tiếng tại Hoa Kỳ, có địa chỉ ở thành phố New Orleans, bang Louisiana), anh thậm chí đã tính đến chuyện dọn về sống chung với bố mẹ thì cơ hội bất ngờ gõ cửa nhờ một đồ án nhóm làm về công cụ tìm kiếm tích hợp AI.
Lúc anh mang dự án này ra giới thiệu tại một hội nghị kỹ thuật, một nhân viên của công ty kỹ thuật xây dựng đã chủ động bước lại gần. Anh nhớ lại lời mời đó: “Chúng tôi không hẳn là những người nhạy bén nắm bắt xu thế nhanh nhất, nhưng chúng tôi thừa biết AI đang trở thành một trào lưu lớn. Chúng tôi cần một người đứng mũi chịu sào để lan tỏa công nghệ này”.
Và Zemke đã trả lời: "Anh tìm đúng người rồi đấy".
Thị trường lao động hiện nay đang gây ra muôn vàn thử thách cho các tân cử nhân, nhất là trong các lĩnh vực như phát triển phần mềm với AI đang gánh vác ngày càng nhiều phần việc. Nếu như sinh viên chuyên ngành khoa học máy tính ở thời kỳ bùng nổ lập trình trước đây thường có nhiều lời mời làm việc mà chẳng cần nộp đơn, thì giờ đây, những cử nhân tốt nghiệp triết học, lịch sử nghệ thuật hay nghiên cứu sắc tộc lại nắm trong tay tỷ lệ có việc làm cao hơn.
Khi thị trường lao động tiến hóa cùng AI và những tấm vé vào nghề ở bậc nhập môn ngày càng khó tìm, sinh viên lẫn các trường đại học đều phải chủ động xoay sở. Các trường đang thử nghiệm chương trình thực tập gắn liền với doanh nghiệp và đẩy mạnh rèn luyện các công cụ AI. Theo đại diện các trường, phần lớn sinh viên tốt nghiệp cuối cùng vẫn kiếm được việc làm, chỉ có điều các nhà tuyển dụng không còn là những "gã khổng lồ" công nghệ nữa, mà đa phần là doanh nghiệp nhỏ đang loay hoay tìm cách đưa AI vào vận hành thực tế.
Cậu thanh niên 23 tuổi tên Zemke chính là một trường hợp như vậy. Cậu đã trải qua một năm làm việc tại công ty kỹ thuật kể trên trước khi chính thức đầu quân cho một startup công nghệ AI vào mùa hè này.
Zemke chia sẻ: “Những vị trí kiểu này đòi hỏi bạn phải sẵn sàng lao vào và tự xoay sở ngay tuyến đầu. Mọi thứ đảo lộn chóng mặt. Người ta sa thải, người ta bỏ việc. Cảm giác lúc này thực sự hoang mang”.
Cơn sốt lập trình từng hút hồn biết bao sinh viên nay đã “nguội lạnh”. Theo một phân tích của hãng thông tấn AP, tỷ lệ thất nghiệp ở mức cao trong lĩnh vực này (khoảng 7.1% đối với các tân cử nhân khoa học và kỹ thuật máy tính) phần lớn phản ánh lượng sinh viên khổng lồ từng đổ xô đâm đầu vào học trong thời kỳ bùng nổ lập trình.
Hoạt động tuyển dụng từng “bùng nổ tung trời” trong thời gian đại dịch Covid-19 khi nhà nhà người người chuyển dịch sang không gian số, kéo theo lượng tin tuyển dụng lập trình viên trên trang tìm kiếm việc làm Indeed chạm đỉnh vào đầu năm 2022. Nhưng giờ đây, các tập đoàn công nghệ lớn như Microsoft, Meta và Google đang quay sang trông cậy vào AI để gánh bớt công đoạn viết mã, trong khi những “ông lớn” như Amazon lại ào ạt cắt giảm nhân sự khi dòng tiền rót cho AI ngày một tăng tốc. Phân tích dữ liệu Indeed do Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) thực hiện cho thấy số lượng tin tuyển dụng ngành phát triển phần mềm đã sụt giảm nghiêm trọng.
Theo Tracy Camp, Giám đốc điều hành kiêm CEO của Hiệp hội Nghiên cứu Máy tính Mỹ (Computing Research Association - CRA), thị trường hiện tại đang khát khao thay vì cứ nhắm mắt nhận vơ kết quả những kỹ năng vốn chỉ tích lũy được ở những người thợ dày dặn kinh nghiệm.
Tác động giáng xuống lực lượng lao động trẻ lớn đến mức hiệp hội này phải chủ động gõ cửa các đầu tàu trong ngành, giục giã họ rót vốn nuôi dưỡng lứa nhân sự mới ra trường.
Camp cảnh báo: “Nếu họ không chịu sửa đổi cách tuyển dụng ngay từ bây giờ, vài năm nữa họ sẽ chẳng tìm đâu ra nổi một đội ngũ nhân sự cấp trung”.
Giới sinh viên cũng đã sớm phát hiện ra thực tế phũ phàng ấy. Sau cả một thập kỷ chứng kiến số lượng cử nhân khoa học và kỹ thuật máy tính tốt nghiệp tăng vọt gấp 3 lần, chạm mốc khoảng 362.000 người vào năm 2024, lượng tuyển sinh đã lao dốc từ năm ngoái. Dữ liệu mới nhất từ Trung tâm Nghiên cứu National Student Clearinghouse cho thấy tính đến mùa xuân năm nay, lượng sinh viên đăng ký học khoa học máy tính và thông tin tại các trường đại học hệ 4 năm đã hụt mất 8.4%.
Bàn cờ tuyển dụng xoay chiều đẩy sinh viên quốc tế vào thế chân tường
Riêng với sinh viên quốc tế, lực lượng từng ôm mộng đổ xô vào các chương trình khoa học máy tính, thị trường việc làm hiện đang vô cùng thách thức. Nỗi thống khổ của họ một phần bắt nguồn từ những cú xoay trục trong chính sách nhập cư của Mỹ, kết hợp cùng sự biến đổi khôn lường của cơ cấu việc làm.
Samir Khuller, Trưởng Khoa Khoa học Máy tính tại Đại học Northwestern (bang Illinois), cho biết nhiều công ty quy mô nhỏ đang tuyển dụng nhân sự nhưng lại chẳng có nổi một phòng nhân sự chuyên trách đủ sức vật lộn với giấy tờ thị thực làm việc H-1B.
Sinh viên quốc tế buộc phải có thị thực H-1B mới mong ở lại Mỹ làm việc, mà điều kiện tiên quyết là phải có doanh nghiệp đứng ra bảo lãnh. Chương trình này lại đang lọt vào tầm ngắm của chính quyền Tổng thống Trump khi họ vẫn có ý định nâng phí thị thực lên vượt ngưỡng 100.000 USD.
Collins Kibet, một cử nhân khoa học máy tính người Kenya, đã rải hàng trăm lá đơn để rồi nhận lại vỏn vẹn vài lời mời phỏng vấn phần lớn từ mấy con bot AI. Cử nhân tốt nghiệp Đại học Southern New Hampshire này kể rằng trong những buổi gặp mặt trực tiếp hiếm hoi với người thật, sắc diện của nhà tuyển dụng bỗng dưng đổi khác ngay khoảnh khắc họ hay tin anh cần bảo lãnh thị thực H-1B.
“Cả phòng cứ thế im phăng phắc”, Kibet ngậm ngùi kể lại. Chàng trai này rốt cuộc phải tự mở một công ty phần mềm của riêng mình vì đường cùng không thể nào xin được việc.
Các trường đại học “vò đầu bứt tai” định hình lại đường lối đào tạo
Nhìn cảnh sinh viên chật vật lội ngược dòng tìm việc, Nicholas Mattei, Phó giáo sư khoa học máy tính tại Đại học Tulane, không khỏi ngao ngán. Đọc xong mấy bản mô tả tuyển dụng, trong đầu ông chỉ văng vẳng câu hỏi: "Thật thế luôn sao?"
“Phía doanh nghiệp cứ kéo đến réo gọi chúng tôi kiểu như: ‘Các anh chị phải nhào nặn sinh viên cho cứng cáp hơn nữa, họ phải nhảy vào gánh luôn ghế quản lý cấp trung chứ đừng có mơ ngồi ở mấy vị trí tập sự hay lập trình viên tép riu,” ông bộc bạch. “Nghe vô lý mà lại có thật”.
Nhiều trường đại học đang phải đập đi xây lại chương trình khoa học máy tính của mình. Khi những nấc thang đầu đời cho người mới vào nghề đã dần biến mất, gánh nặng đặt lên vai họ là làm sao trang bị cho sinh viên năng lực thực chiến cao hơn.
Để kéo sinh viên ra khỏi vũng lầy cạnh tranh, các giảng viên tại Học viện Công nghệ Georgia (Georgia Tech) đã cất công nghiên cứu nhu cầu thực tế của tập đoàn AT&T rồi tự tay huấn luyện sinh viên suốt 1 tháng trời trước khi cho họ bước chân vào kỳ thực tập tại đây. Fisayo Omojokun, Phó Trưởng khoa đào tạo hệ cử nhân của trường, cho biết họ đang chuẩn bị nhân rộng mô hình này thông qua một chương trình mang tên “Bootcamp to Industry” (Từ trại huấn luyện bước ra thương trường).
Ngay cả đội ngũ chuyên trách đi mời doanh nghiệp cho các ngày hội việc làm của Khoa Máy tính cũng đang “vươn vòi bạch tuộc” sang những lĩnh vực xưa nay chẳng ai nghĩ tới. Omojokun hào hứng kể:“Đầu năm nay, chúng tôi nhận được cú điện thoại từ một... công ty lâm nghiệp. Họ chủ động thông báo: “Chúng tôi làm nghề rừng, nhưng chúng tôi thừa biết AI có thể phụ giúp khối việc theo đủ mọi cách khác nhau đấy".
