Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình có vô số vấn đề hóc búa cần giải quyết khi hai nhà lãnh đạo ngồi lại bàn thảo luận vào ngày 24/9 tại Nhà Trắng. Trong suốt thời gian qua, cả hai nhà lãnh đạo đều có vẻ tin rằng thời gian đang ủng hộ họ, khi mỗi bên đều tìm cách vượt qua đối phương trong cuộc cạnh tranh kinh tế và an ninh quốc gia được dự báo là khốc liệt nhất thế giới trong nhiều năm tới.
Phía Trung Quốc đã không đáp ứng các lời kêu gọi cũng như sức ép kinh tế từ phía chính quyền ông Trump, đồng thời bảo lưu quan điểm không sử dụng ảnh hưởng ngoại giao của mình để tác động tới Iran theo các điều kiện do Washington đặt ra nhằm chấm dứt cuộc xung đột kéo dài gần bảy tháng qua. Về phía Bắc Kinh, Chủ tịch Tập Cận Bình tiếp tục đề xuất Washington chấm dứt hoàn toàn các thương vụ bán vũ khí cho Đài Loan và nới lỏng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với các dòng chip tiên tiến. Song song với đó, vào ngày thứ Tư, hai bên đã đạt được đồng thuận về việc gia hạn thêm hai tháng cho thỏa thuận đình chiến thương mại kỳ hạn một năm (vốn dự kiến đáo hạn vào ngày 10/11), qua đó tiếp tục lùi thời hạn đàm phán để hướng tới một thỏa thuận thương mại toàn diện và lâu dài hơn.
Chia sẻ về tầm nhìn chiến lược của hai cường quốc, ông Edgard Kagan, cựu quan chức cấp cao Bộ Ngoại giao từng phụ trách chính sách Đông Á dưới thời các đời tổng thống Donald Trump và Joe Biden, nhận định: "Tổng thống giữ vững niềm tin rằng theo thời gian, nền kinh tế Mỹ sẽ tiếp tục tăng trưởng và củng cố nội lực, duy trì vị thế dẫn dắt trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) cũng như công nghệ tiên tiến, đồng thời phát triển thành công các nguồn cung thay thế đối với khoáng sản chiến lược và đất hiếm. Ngược lại, khi bước vào bàn đàm phán với Tổng thống Donald Trump, Chủ tịch Tập Cận Bình lại mang theo góc nhìn rằng nước Mỹ đang đối mặt với chiều hướng suy giảm và thời gian đang thuộc về phía Trung Quốc".
Về phần mình, Tổng thống Donald Trump dành sự đón tiếp cấp nhà nước với nghi thức trọng thể nhất cho Chủ tịch Tập Cận Bình. Nhà lãnh đạo Mỹ đã trực tiếp ra khu vực ngoại vi thủ đô Washington vào tối thứ Tư (23/9) để đón tiếp Chủ tịch Tập Cận Bình cùng phu nhân Bành Lệ Viên.
Tổng thống Trump thể hiện rõ mong muốn tạo dấu ấn ngoại giao đặc biệt trong chuyến thăm này, minh chứng qua việc chỉ đạo đẩy nhanh tiến độ hoàn thiện bãi đáp trực thăng mới tại Bãi cỏ Phía Nam Nhà Trắng ngay trước thềm sự kiện. Ông cũng bày tỏ sự tiếc nuối khi phòng tiệc khánh tiết mới chưa kịp hoàn thành để tổ chức một bữa tiệc chiêu đãi cấp nhà nước trang trọng nhằm tôn vinh nhà lãnh đạo Trung Quốc vào tối thứ Năm (24/9).
Danh sách khách mời tham dự bao gồm những nhân vật hàng đầu trong giới công nghệ như CEO Amazon Jeff Bezos, CEO Nvidia Jensen Huang và CEO Meta Mark Zuckerberg, cùng các nhà lãnh đạo tập đoàn công nghệ lớn khác. Sự hiện diện của họ phản ánh tiến trình định hình các khuôn khổ kiểm soát đối với cuộc đua phát triển trí tuệ nhân tạo, một vấn đề có tầm quan trọng chiến lược sống còn đối với chương trình nghị sự của cả hai nguyên thủ.
Mỹ và Trung Quốc vẫn còn nhiều việc phải làm về thỏa thuận đình chiến thương mại
Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent cho biết hai nhà lãnh đạo có thể cởi mở đối với việc thiết lập một cơ chế thông báo về các sự cố AI có thể ảnh hưởng đến an ninh quốc gia. Dù vậy, xung quanh vấn đề AI cũng như hàng loạt nội dung gai góc khác, triển vọng đạt được đồng thuận toàn diện giữa hai nhà lãnh đạo vẫn còn là một ẩn số.
Ngay sau khi Chủ tịch Tập Cận Bình đặt chân đến Washington vào ngày thứ Tư (23/9), ông Bessent thông báo trên đài Fox News rằng hai bên đã đạt được thỏa thuận gia hạn lệnh đình chiến thương mại từng được ký kết tại Busan (Hàn Quốc) vào năm ngoái. Ông cho biết hoàn toàn có khả năng hai nguyên thủ sẽ tiến tới một khuôn khổ thỏa thuận rộng lớn hơn vào tháng 1 tới, hoặc tiếp tục quyết định gia hạn hiệu lực trong thời gian tới.
Cả Washington và Bắc Kinh đều có những cân nhắc chiến lược để duy trì thỏa thuận đình chiến này. Đảng Cộng hòa của Tổng thống Trump đang đối mặt với nhiều thách thức khi nỗ lực bảo vệ thế đa số tại Quốc hội trong cuộc bầu cử giữa kỳ vào tháng 11, qua đó đòi hỏi sự ổn định nhằm tránh những cú sốc kinh tế sâu rộng hơn. Trong khi đó, Chủ tịch Tập Cận Bình đang điều hành một nền kinh tế Trung Quốc phát triển không đồng đều, nơi khu vực kinh tế nội địa còn nhiều khó khăn dù các mặt hàng xuất khẩu công nghệ cao vẫn duy trì được sức bật.
Trong cuộc chiến thương mại năm ngoái, mức thuế quan cơ bản đỉnh điểm của Mỹ từng vọt lên tới 145%, song hành cùng mức thuế trả đũa 125% từ phía Trung Quốc. Sau cuộc gặp thượng đỉnh tại Hàn Quốc, mức thuế suất trung bình của Mỹ đã giảm xuống khoảng 47%, trong khi Trung Quốc áp mức thuế trung bình ở khoảng giữa 30%. Tuy nhiên, vào tháng 2 vừa qua, Tối cao pháp viện Mỹ đã bác bỏ nhiều sắc thuế do hành pháp ban hành, khiến hệ thống thuế quan áp lên hàng hóa Trung Quốc trở nên phức tạp và phân hóa hơn đáng kể.
Giải pháp tạm thời do Bộ trưởng Bessent công bố có thời hạn ngắn hơn so với những kỳ vọng mà các bên từng đề xuất trong những tuần qua. Phía Bắc Kinh từng phát đi tín hiệu mong muốn kéo dài thỏa thuận đình chiến thương mại đến hết nhiệm kỳ của ông Trump vào tháng 1/2029. Ngược lại, các quan chức trong chính quyền Mỹ lại đề xuất mức gia hạn từ ba đến sáu tháng là khoảng thời gian phù hợp hơn, với lý do Trung Quốc còn chậm trễ trong việc thực hiện các cam kết liên quan đến xuất khẩu đất hiếm cũng như nhập khẩu đậu nành và máy bay từ Mỹ.
Theo ông Ryan Hass, cựu cố vấn cấp cao về chính sách Trung Quốc dưới thời cựu Tổng thống Barack Obama và hiện công tác tại Viện Brookings (Washington), chuyến thăm lần này có thể không tạo ra những bước đột phá mang tính bản lề, song cả hai nhà lãnh đạo đều thể hiện quyết tâm ngăn chặn nguy cơ quan hệ song phương rơi vào cục diện đối đầu toàn diện. "Cả hai bên sẽ tập trung quản lý bất đồng nhằm thu về những kết quả thực chất và tránh leo thang xung đột; đó sẽ là tinh thần chủ đạo định hình các cuộc đối thoại giữa hai nhà lãnh đạo", ông Hass nhận định.
Bước đột phá về vấn đề Iran dường như khó xảy ra
Tổng thống Donald Trump đã nhiều lần đưa ra các lập luận dù chưa mang lại kết quả như kỳ vọng rằng Trung Quốc, quốc gia có mức độ phụ thuộc lớn hơn nhiều so với Mỹ đối với nguồn cung dầu mỏ từ vùng Vịnh, sở hữu đầy đủ động lực chiến lược để phát huy ảnh hưởng ngoại giao lên Tehran nhằm góp phần thúc đẩy chấm dứt xung đột.
Tuy nhiên, cuộc chiến do Washington chủ động khởi xướng đã tạo ra tâm lý bất an tại Bắc Kinh. Chính phủ Trung Quốc từng công khai lên án các hành động quân sự của Mỹ - Israel, đồng thời Chủ tịch Tập Cận Bình cũng bày tỏ quan ngại sâu sắc rằng cuộc xung đột này có nguy cơ đẩy trật tự thế giới quay trở lại thời kỳ "luật rừng".
Phía Bắc Kinh cũng bày tỏ thái độ quan ngại trước chiến dịch quân sự do Tổng thống Trump phát động nhằm lật đổ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro và dẫn độ về thành phố New York để đối mặt với các cáo buộc liên bang liên quan đến tội phạm khủng bố ma túy và buôn bán chất cấm. Kể từ thời điểm đó, Washington liên tục gia tăng sức ép buộc các quốc gia Mỹ Latinh phải thu hẹp quan hệ kinh tế và chính trị với Trung Quốc, đồng thời biện minh cho sự hiện diện của Mỹ trong ngành công nghiệp dầu mỏ Venezuela thông qua việc viện dẫn những lo ngại về tầm ảnh hưởng gia tăng của Trung Quốc và Nga tại quốc gia Nam Mỹ này.
"Trung Quốc cảm thấy hết sức quan ngại trước tư duy địa chính trị mang sắc thái chủ nghĩa đế quốc thế kỷ 19 mà Tổng thống Trump đang theo đuổi", ông Jake Werner, Giám đốc Chương trình Đông Á tại Viện Quincy, nhận định. "Mặc dù vậy, Bắc Kinh vẫn coi mối quan hệ song phương Mỹ - Trung là nhân tố mang tính quyết định, và họ hoàn toàn không muốn thực hiện những bước đi có thể đẩy quan hệ hai nước đến bờ vực sụp đổ".
Chủ tịch Tập Cận Bình dự kiến tiếp tục gây sức ép yêu cầu Washington chấm dứt các thương vụ bán vũ khí cho Đài Loan
Phía Trung Quốc nhiều lần khẳng định quan điểm coi vấn đề Đài Loan là vấn đề nhạy cảm nhất trong toàn bộ cấu trúc quan hệ song phương Mỹ - Trung. Bắc Kinh duy trì lập trường coi Đài Loan là bộ phận lãnh thổ không thể tách rời và tuyên bố bảo lưu quyền sử dụng biện pháp mạnh nếu cần thiết để thực hiện tiến trình thống nhất. Trong khi đó, Washington vẫn duy trì nghĩa vụ pháp lý trong việc cung cấp cho Đài Loan các trang thiết bị quân sự cần thiết nhằm bảo đảm năng lực tự vệ trước mọi nguy cơ tấn công từ đại lục.
Trung Quốc liên tục thúc giục chính quyền Mỹ chấm dứt vĩnh viễn các gói bán vũ khí cho Đài Loan, đặc biệt là trong cuộc gặp thượng đỉnh giữa Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình tại Bắc Kinh hồi tháng 5. Ngay sau cuộc gặp đó, Tổng thống Trump thông báo tạm hoãn việc phê duyệt chính thức gói vũ khí trị giá kỷ lục 14 tỷ USD đang trong tiến trình xem xét, đồng thời thừa nhận các thương vụ bán vũ khí này đóng vai trò là "một con bài đàm phán chiến lược hiệu quả" trong quan hệ với Bắc Kinh.
Các nhà phân tích đánh giá rằng nhà lãnh đạo Mỹ có lý do để duy trì lệnh tạm hoãn này ít nhất là cho đến hết năm nay. Tổng thống Trump, người luôn coi các cơ chế đối thoại trực tiếp với Chủ tịch Tập Cận Bình là phương thức then chốt để duy trì ổn định quan hệ song phương, bày tỏ mong muốn nhà lãnh đạo Trung Quốc sẽ nhận lời tham dự Hội nghị thượng đỉnh Nhóm 20 (G20) dự kiến diễn ra vào tháng 12 tại khu nghỉ dưỡng của ông ở Doral (Florida). Ngược lại, phía Bắc Kinh cũng kỳ vọng Tổng thống Trump sẽ tham dự Hội nghị thượng đỉnh Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) diễn ra vào tháng 11 tại Thâm Quyến (Trung Quốc).
"Tôi cho rằng việc duy trì hiện trạng, trong đó các thương vụ bán vũ khí tiếp tục bị đình hoãn, sẽ được Bắc Kinh nhìn nhận là một thành công ngoại giao đáng kể", ông Ryan Hass đánh giá.
