Khi Iran đóng cửa eo biển Hormuz từ đầu chiến tranh, cắt đứt tuyến vận chuyển 15 triệu thùng dầu mỗi ngày, nhiều người từng lo ngại giá dầu sẽ phi mã và làm tê liệt kinh tế toàn cầu. Thế nhưng gần 7 tháng qua, nguồn cung hiện vẫn đủ đáp ứng phần lớn nhu cầu toàn cầu, dù mức giá cao đang gây không ít rắc rối chính trị cho Tổng thống Mỹ Donald Trump và nhiều lãnh đạo khác.
Sở dĩ có được điều này là nhờ Ả Rập Xê-út cùng các nhà sản xuất khác ở vùng Vịnh đã nhanh chóng tìm ra các tuyến đường thay thế và tận dụng tối đa công suất đường ống chưa sử dụng. Khi Iran cùng các đồng minh vũ trang nhắm vào các tuyến đường này, các nhà xuất khẩu dầu mỏ và quân đội Mỹ lại tìm ra những lối đi khác - những giải pháp thay thế cho giải pháp thay thế - giống như một trò chơi đập chuột chũi trong bóng tối (an often clandestine game of whack-a-mole).
Hiện tại, giá dầu đang ở mức khoảng 100 USD một thùng, cao hơn thời điểm trước chiến tranh nhưng không tệ như những gì từng lo sợ. Điều này làm suy giảm khả năng gây sức ép của Iran, trong khi lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ và các biện pháp trừng phạt ngặt nghèo đang bóp nghẹt nền kinh tế nước này.
Tuy nhiên, những giải pháp ứng phó tạm thời này rất tốn kém và có thể không duy trì được lâu. Xả kho dự trữ dầu thương mại sẵn có, đặc biệt là từ Trung Quốc, cũng góp phần kìm giá dầu, nhưng không thể kéo dài mãi mãi. Hơn nữa, Iran vẫn có thể chiếm ưu thế nếu tiếp tục tiến hành các cuộc tấn công nhắm vào các cơ sở dầu mỏ trọng yếu.
Các đường ống dự phòng đã sẵn sàng
Iran bắt đầu tấn công các tàu thuyền qua lại eo biển Hormuz để đáp trả chiến dịch không kích do liên quân Mỹ - Israel phát động mở màn cuộc chiến. Để đối phó, Ả Rập Xê-út chuyển hướng sử dụng tuyến đường ống Đông - Tây đưa dầu đến cảng Yanbu bên bờ Biển Đỏ.
Từ đây, các tàu chở dầu tiếp tục hải trình qua eo biển Bab el-Mandeb để hướng tới châu Á. Tương tự, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) sử dụng đường ống cắt ngang nước láng giềng Oman để dẫn dầu đến Fujairah, một tuyến đường tránh hoàn toàn eo biển Hormuz.
Cả hai đường ống này lúc đó vẫn còn dư công suất, và Công ty dầu mỏ quốc gia ADNOC của UAE cùng hãng Saudi Aramco đã tận dụng triệt để để ngăn chặn tình trạng xuất khẩu sụp đổ hoàn toàn trong những tuần đầu chiến tranh.
Trong khi đó, một lượng dầu vẫn len lỏi lọt qua eo biển Hormuz. Vào tháng 5, các chủ tàu chấp nhận rủi ro đối mặt với các cuộc tấn công của Iran bắt đầu tận dụng tuyến đường do Mỹ giám sát gần Oman, phớt lờ yêu cầu của Tehran về việc phải dùng tuyến đường do Iran phê duyệt. Họ di chuyển qua lại vào ban đêm trong tình trạng tắt hệ thống định vị lẫn điện thoại di động, rồi trung chuyển dầu sang các tàu chở dầu đang neo đậu chờ sẵn bên ngoài eo biển. Nhờ vậy, lượng dầu xuất khẩu từ Kuwait, Iraq và UAE bắt đầu tăng trở lại.
Tuy nhiên, lực lượng Houthi tại Yemen do Iran hậu thuẫn đã làm gián đoạn tuyến đường vòng qua Yanbu vào tháng 7 bằng cách tuyên bố phong tỏa các lô hàng dầu của Ả Rập Xê-út, đe dọa trực tiếp đến vùng biển Bab el-Mandeb, một kịch bản lặp lại của sự cố eo biển Hormuz.
Trước tình hình đó, Ả Rập Xê-út tiếp tục chuyển hướng các lô hàng đi châu Á ngược lên phía tây bắc hướng về Địa Trung Hải, đi qua kênh đào Suez hoặc thông qua một đường ống bắc ngang Ai Cập để sang một tàu chở dầu khác đối với những siêu tàu quá lớn không thể đi qua kênh đào. Sau đó, các tàu chở số dầu này phải đi vòng qua châu Phi rồi mới quay trở lại châu Á.
Chưa dừng lại ở đó, đường ống Đông - Tây tiếp tục hứng chịu một cuộc tấn công vào đầu tháng này buộc phải đóng cửa, và tình trạng này có thể kéo dài trong nhiều tuần.
Ả Rập Xê-út chuyển sang tuyến vận chuyển bí mật được Mỹ bảo vệ qua Hormuz
Do hoạt động bốc xếp dầu tại cảng Yanbu phải đình chỉ từ ngày 11/9, Ả Rập Xê-út lại phải thay đổi chiến lược, gia nhập cùng các nhà sản xuất vùng Vịnh khác đưa dầu đi qua hành lang do Mỹ bảo vệ ở eo biển Hormuz. Theo dữ liệu từ Công ty phân tích hàng hải Kpler, ngày 21/9, 6 siêu tàu chở dầu đã bốc xếp thành công 12 triệu thùng dầu tại các cảng của Ả Rập Xê-út bên vịnh Ba Tư.
Các quan chức Mỹ đánh giá cao vai trò của hành lang phía nam trong việc duy trì dòng chảy năng lượng, đồng thời dùng lệnh phong tỏa để siết chặt áp lực lên Iran. Trong một đoạn video đăng tải trên mạng xã hội vào 19/9, Đô đốc Brad Cooper, Tư lệnh Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ, cho biết rằng lực lượng Mỹ đã hỗ trợ 2.000 lượt tàu thương mại qua lại an toàn và vận chuyển hơn 1 tỷ thùng dầu từ các quốc gia đồng minh vùng Vịnh trong "vài tháng qua".
Các nhà phân tích ước tính có khoảng từ 6 triệu thùng dầu mỗi ngày trở lên di chuyển qua eo biển Hormuz theo tuyến vận chuyển bí mật này, chiếm khoảng 40% hoặc hơn so với lưu lượng trước chiến tranh.
Các giải pháp tạm thời vẫn duy trì nguồn cung cho nền kinh tế, ít nhất là lúc này
Rahul Choudhary, Phó Chủ tịch phụ trách nghiên cứu thượng nguồn tại hãng phân tích năng lượng Rystad Energy, đã đưa ra bài toán như sau: Với khoảng 6 đến 7 triệu thùng mỗi ngày hiện đang chảy qua tuyến phía nam, cộng thêm 2 triệu thùng qua đường ống dẫn đến Fujairah, tổng cộng khoảng 8 triệu thùng trong tổng số 15 triệu thùng bị tắc nghẽn mỗi ngày từ trước chiến tranh đã được khôi phục. Con số này đồng nghĩa vẫn còn khoảng 7 triệu thùng mỗi ngày bị thiếu hụt so với mức trước chiến tranh.
Tuy nhiên, khoảng thiếu hụt này được bù đắp bởi các yếu tố khác: Khoảng 3,5 triệu thùng mỗi ngày được lấy ra từ các kho dự trữ dầu phong phú trên toàn cầu. Trong khi đó, nhu cầu tiêu thụ cũng giảm thêm khoảng 5 triệu thùng mỗi ngày do giá cả tăng cao và tăng trưởng kinh tế ì ạch tại các thị trường trọng điểm.
Cộng thêm từ 500.000 đến 700.000 thùng mỗi ngày từ các nhà cung cấp khác như Mỹ, thị trường dầu mỏ toàn cầu nhờ đó gần như được cân bằng trở lại.
"Nhận định của chúng tôi là thị trường đang được cân bằng rất chặt chẽ," ông Choudhary chia sẻ. "Đó là lý do tại sao giá dầu thô không tăng vọt đến mức bất thường; chúng vẫn dao động trong khoảng 100 USD và chưa chạm mốc 140-150 USD mỗi thùng, mức giá lẽ ra đã xuất hiện nếu thị trường thiếu hụt tới 5-6 triệu thùng".
Trên thực tế, Rystad dự báo giá dầu sẽ ở mức 85-90 USD mỗi thùng trong ba tháng cuối năm, và có thể giảm xuống 80-82 USD vào năm tới nếu eo biển Hormuz mở cửa trở lại.
Các giải pháp tình thế này rất tốn kém và không thể là giải pháp lâu dài
Các biện pháp ứng phó này vừa tốn thời gian vừa đắt đỏ. Thay vì Biển Đỏ, vận chuyển dầu đến châu Á qua kênh đào Suez có thể kéo dài hành trình thêm tới 1 tháng. Trong khi đó, hoạt động vận chuyển trung chuyển qua eo biển Hormuz đòi hỏi những chiếc tàu chở dầu đắt tiền phải chờ đợi ít nhất 1,5 ngày ở vịnh Oman để thực hiện thao tác chuyển tải từ tàu sang tàu.
Nhu cầu cấp bách về siêu tàu chở dầu đã đẩy cước phí thuê tàu, vốn thường dao động từ 30.000 đến 50.000 USD mỗi ngày, tăng vọt lên mức chóng mặt. Theo Công ty dữ liệu hàng hải Windward, cước thuê tàu giao ngay cho các chuyến qua eo biển Hormuz đã chạm mốc 1 triệu USD mỗi ngày vào ngày 11/9, tương đương khoảng 26 USD cho mỗi thùng dầu. Điều này có nghĩa là chi phí vận chuyển tương đương khoảng 1/4 giá dầu, thay vì chỉ chiếm từ 1% đến 3% như thông thường.
Bên cạnh đó, các thị trường vẫn đang nín thở chuẩn bị tinh thần cho những gián đoạn tiếp theo. Cuộc tấn công vào đường ống Đông - Tây đã cho thấy các hệ thống đường ống vốn rất dễ bị tổn thương. Iran hoàn toàn có thể tìm cách phá hoại tuyến đường do Mỹ bảo vệ qua eo biển Hormuz hoặc nhắm vào các khu vực gần bờ biển Oman, nơi đang diễn ra các hoạt động chuyển tải dầu từ tàu sang tàu.
Nếu kịch bản đó xảy ra, giải pháp thay thế duy nhất là dịch chuyển các hoạt động trung chuyển ra xa hơn. Điều này sẽ ngốn thêm nhiều thời gian hơn và đẩy chi phí tài chính lên những con số khổng lồ hơn nữa.
