Không chỉ gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống như một phần ký ức của cộng đồng, Quảng Ninh còn từng bước đưa di sản trở thành nguồn lực phát triển. Từ những phong tục tập quán của đồng bào DTTS, đến những lễ hội, làng nghề, bản sắc văn hóa các dân tộc đang được bảo tồn, phát huy bằng những cách làm bài bản.
Đã bao đời nay, đồng bào các dân tộc ở xã Hoành Mô vẫn miệt mài gìn giữ những làn điệu then, tiếng đàn tính của người Tày, làn điệu soóng cọ của người Sán Chỉ, nghề thêu thổ cẩm, tri thức thuốc nam, hay các nghi lễ truyền thống của người Dao Thanh Phán. Không gian văn hóa của đồng bào các dân tộc luôn hiện hữu trong từng bản, làng, ăn sâu trong mọi nếp sinh hoạt của người dân ở vùng đất biên cương.
Những giá trị ấy không chỉ được lưu giữ trong ký ức, hay các dịp lễ hội, mà đang được địa phương "đánh thức" bằng một hướng đi mới: Bảo tồn gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Đề án "Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch bền vững giai đoạn 2025-2030" được xã Hoành Mô xây dựng với quan điểm lấy văn hóa làm nền tảng, lấy người dân làm chủ thể. Các lễ hội như Kiêng gió, Đêm trăng Cao Ly, chợ phiên vùng cao; các mô hình homestay, farmstay; những sản phẩm từ trang phục, ẩm thực, thảo dược... từng bước trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng, vừa tạo sinh kế cho người dân, vừa giúp văn hóa truyền thống tiếp tục hiện diện tự nhiên trong đời sống.
Cùng chung mục tiêu ấy, tại xã miền núi biên giới Quảng Đức, nơi có đông đồng bào Dao Thanh Y sinh sống, công tác bảo tồn văn hóa được triển khai với nhiều hoạt động thiết thực. Lễ hội Sóng Mun được phục dựng với đầy đủ các nghi thức truyền thống; Lễ cấp sắc - nghi lễ đánh dấu sự trưởng thành của người đàn ông Dao Thanh Y đã được Bộ VH-TT&DL công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Không dừng lại ở việc phục dựng lễ hội, xã Quảng Đức còn mở lớp truyền dạy nghi lễ cấp sắc cho thế hệ trẻ, phát huy vai trò của các nghệ nhân, già làng, người có uy tín trong cộng đồng để truyền dạy phong tục, tập quán, tri thức dân gian.
Thay vì bảo tồn theo hướng "đóng khung" di sản, Quảng Ninh lựa chọn cách tiếp cận phát triển, đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Tỉnh đã dành nhiều nguồn lực đầu tư bảo tồn, phục dựng các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào DTTS; xây dựng thiết chế văn hóa đồng bộ từ tỉnh đến cơ sở; khuyến khích các địa phương khảo cứu, sưu tầm, lập hồ sơ, phục dựng nhiều lễ hội, phong tục, trò chơi dân gian, nghề thủ công truyền thống.
Nhiều lễ hội văn hóa đặc sắc của đồng bào Dao, Tày, Sán Chỉ, Sán Dìu được phục dựng đúng bản sắc truyền thống; các loại hình nghệ thuật dân gian như hát then, hát soóng cọ, hát nhà tơ, hát múa cửa đình, hát đúm trên biển... tiếp tục được bảo tồn và phát huy. Nhiều làng, bản văn hóa dân tộc được đầu tư xây dựng; các ngày hội văn hóa, thể thao các dân tộc, lễ hội vùng Đông Bắc, hội mùa vàng... được tổ chức thường niên. Những môn thể thao dân tộc như đẩy gậy, bắn nỏ, bắn cung, kéo co, đua thuyền chải được đưa vào hệ thống thi đấu thường xuyên, góp phần duy trì sức sống của văn hóa truyền thống trong cộng đồng.
Cùng với bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, Quảng Ninh cũng đặc biệt quan tâm gìn giữ hệ thống di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh và các làng nghề truyền thống. Đến nay, toàn tỉnh có hàng trăm di tích lịch sử - văn hóa, hàng trăm di sản văn hóa phi vật thể, hơn 100 lễ hội truyền thống; trong đó có 12 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, Di sản thực hành then của người Tày ở Bình Liêu được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại và Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc (thuộc các tỉnh, thành: Quảng Ninh, Bắc Ninh, Hải Phòng) vừa được công nhận là Di sản Văn hóa thế giới, tạo nên hệ thống tài nguyên văn hóa đặc biệt phong phú.
Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ XVI tiếp tục xác định xây dựng nền văn hóa giàu bản sắc, phát triển con người toàn diện là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, coi văn hóa vừa là nền tảng tinh thần, vừa là mục tiêu và động lực của phát triển bền vững. Tỉnh đang triển khai đồng bộ các chương trình, đề án nhằm phát triển văn hóa gắn với thu hẹp khoảng cách vùng miền, nâng cao đời sống văn hóa ở vùng đồng bào DTTS, biên giới, hải đảo; đồng thời phát triển công nghiệp văn hóa, đưa di sản trở thành nguồn lực cho tăng trưởng.
