Lịch sử báo chí cách mạng Quảng Ninh được khởi nguồn từ sự ra đời của Báo Than vào cuối năm 1928 tại Cẩm Phả - tiếng nói cách mạng đầu tiên của giai cấp công nhân Vùng mỏ. Từ ngọn lửa ấy, Báo Vùng Mỏ và sau này là Báo Quảng Ninh đã không ngừng kế thừa, phát huy truyền thống vẻ vang, góp phần viết nên hành trình hơn một thế kỷ tạo dựng nền báo chí cách mạng là công cụ sắc bén của Đảng, là diễn đàn tin cậy của nhân dân trên hành trình xây dựng nền báo chí chuyên nghiệp, nhân văn và hiện đại.
Trong các năm 1927-1928, tổ chức Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội đã chủ trương đưa một số đảng viên ra Vùng mỏ vừa để “vô sản hoá”, vừa để gây dựng cơ sở Đảng, vận động quần chúng làm cách mạng. Cuối năm 1928, nhóm đảng viên từ Hải Phòng, Thái Bình ra Cẩm Phả, Cửa Ông đã họp lại thành lập 1 chi bộ, trực thuộc Thành uỷ Hải Phòng. Đây là chi bộ Đảng Thanh niên đầu tiên ở Quảng Ninh.
Trong phiên họp đầu tiên, Chi bộ quyết nghị xuất bản tờ báo lấy tên là “Than”. Đây không chỉ là tên gọi gần gũi, gắn với đời sống thợ mỏ, mà còn hàm ý về một ngọn lửa âm ỉ cháy, soi đường cho công nhân bước ra khỏi đêm trường nô lệ. Người phụ trách và cũng viết bài chính là đồng chí Đặng Châu Tuệ, Bí thư Chi bộ. Người phụ trách in là nữ đảng viên Vũ Thị Mai, công nhân nhà sàng. Tòa soạn báo là ngôi nhà tạm trú được thuê với giá rẻ, nằm tại phố Boóc-đô trước đây, nay là phố Quang Trung thuộc phường Cẩm Phả. Đến hôm nay, căn nhà 2 tầng đơn sơ năm xưa vẫn còn đó, nép mình trong ngõ phố nhỏ, lặng lẽ hiện diện trong nhịp sống nhộn nhịp đương đại. Căn nhà như trở thành chứng nhân lịch sử xuyên suốt cả gần trăm năm biến động của phố mỏ.
Tờ báo Than được ra đời và đặt trụ sở tại Cẩm Phả mang ý nghĩa khá đặc biệt. Bởi vì đây là một trong những "cái nôi" ra đời sớm nhất của giai cấp công nhân Việt Nam. Cũng là nơi khởi đầu của phong trào đấu tranh yêu nước của thợ mỏ nói riêng, của đông đảo các tầng lớp nhân dân, các dân tộc Quảng Ninh nói chung chống lại sự áp lực, bóc lột của bọn thực dân, chủ mỏ Pháp. Có lẽ chính bởi nét đặc biệt như vậy, nên dù phải thu gọn, ẩn mình giữa vùng địch chiếm đóng, cách in ấn thì đơn giản đến thô sơ... tòa soạn nhỏ bé ấy vẫn bền bỉ cho ra đời những trang báo đầy ắp thông tin tuyên truyền cho cách mạng.
Với khổ nhỏ, được in thủ công bằng thạch in rồi in đá (in-li-tô), mỗi số chỉ khoảng 100 bản, Báo Than được bí mật phát hành trong công nhân mỏ. Dù hình thức còn thô sơ, tờ báo mang nội dung giàu tính chiến đấu, vạch trần sự áp bức, bóc lột của chủ mỏ, phản ánh cuộc sống cực khổ của công nhân và kêu gọi họ đoàn kết đấu tranh. Dòng khẩu hiệu "Vô sản toàn thế giới liên hiệp lại!" luôn xuất hiện ở đầu trang nhất trở thành lời hiệu triệu, góp phần cổ vũ phong trào đấu tranh của công nhân Vùng than phát triển từ tự phát sang tự giác, có tổ chức, từng bước giành những quyền lợi về kinh tế và chính trị.
Sau đợt khủng bố của mật thám năm 1929, Báo Than phải ngừng phát hành. Đến ngày 23/2/1930, cùng với sự ra đời của Chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam đầu tiên ở Quảng Ninh tại Mạo Khê, tờ báo được xuất bản trở lại dưới sự chỉ đạo trực tiếp của các đồng chí Nguyễn Văn Cừ, Nguyễn Đức Cảnh; đồng chí Đặng Châu Tuệ và Vũ Thị Mai trực tiếp phụ trách. Trước khi in, bài viết đều được đồng chí Nguyễn Văn Cừ đọc, chỉnh sửa, nhờ đó nội dung có chất lượng và định hướng rõ nét hơn. Từ Mạo Khê, Báo Than nhanh chóng lan tỏa ảnh hưởng đến nhiều địa phương trong Vùng mỏ.
Tháng 10/1930, Xứ ủy quyết định thành lập Đặc khu ủy mỏ, do đồng chí Vũ Văn Hiếu làm Bí thư, thống nhất các tổ chức đảng trong Vùng mỏ. Cùng với việc kiện toàn tổ chức, Đặc khu ủy hợp nhất Báo Hầm Mỏ ở Cẩm Phả - Cửa Ông và Báo Than ở Mạo Khê thành một tờ Báo Than chung, cơ quan ngôn luận chính thức của Đặc khu ủy. Báo xuất bản mỗi tháng hai kỳ, in vài trăm bản và phát hành rộng khắp Vùng mỏ, trở thành tiếng nói thống nhất của phong trào cách mạng.
Đầu năm 1931, trước sự khủng bố khốc liệt của thực dân Pháp, Đặc khu ủy mỏ bị tổn thất nặng nề, nhiều cán bộ lãnh đạo bị bắt. Báo Than buộc phải ngừng xuất bản, nhưng những giá trị mà tờ báo để lại vẫn tiếp tục lan tỏa, cổ vũ tinh thần đấu tranh của công nhân Vùng mỏ.
Ba lần ra đời trong những giai đoạn khác nhau của phong trào cách mạng đã làm nên dấu ấn đặc biệt của Báo Than. Tờ báo vừa là vũ khí tuyên truyền sắc bén của Đảng, vừa là biểu tượng cho ý chí, bản lĩnh và tinh thần đấu tranh kiên cường của giai cấp công nhân Vùng mỏ. Từ dòng chảy ấy, truyền thống báo chí cách mạng Quảng Ninh được hình thành, bồi đắp và phát triển liên tục từ hoạt động bí mật đến nền báo chí chuyên nghiệp, hiện đại hôm nay.
Tiếp nối Báo Than, tiền thân của Báo Quảng Ninh còn có nhiều cái tên được hợp nhất, thậm chí đứt đoạn, đình bản rồi lại được tái xuất bản... theo những lần thăng trầm của lịch sử cách mạng.
Từ ngày 1/1/1964 trở về trước, Quảng Ninh còn là 2 đơn vị hành chính: Khu Hồng Quảng và tỉnh Hải Ninh. Mỗi nơi đều có tờ báo riêng. Ở khu Hồng Quảng, có tờ Vùng Mỏ. Ban đầu, tờ Vùng mỏ do Công đoàn khu Hồng Quảng xuất bản, biểu tượng vẽ trên đầu báo là hình chiếc cuốc chim và chiếc xẻng đặt chéo nhau. Bên cạnh đó còn có tờ Tin Hồng Quảng của Ủy ban Hành chính khu. Cuối năm 1958, Ban Thường vụ Khu ủy và Ủy ban Hành chính khu Hồng Quảng ra Nghị quyết sáp nhập tờ Tin Hồng Quảng vào Báo Vùng Mỏ thành tờ báo chung của khu "phục vụ công nghiệp và coi trọng vấn đề phát triển nông nghiệp".
Ở tỉnh Hải Ninh, sau khi tỉnh lỵ từ Tiên Yên chuyển về Móng Cái, từ đầu năm 1957, tờ Tin Hải Ninh ra mỗi tháng 1 kỳ, sau tăng lên 2 kỳ và in bằng 2 thứ tiếng Việt, Hán. Từ đầu năm 1960, tờ Tin Hải Ninh được chuyển thành Báo Hải Ninh, ra hằng tuần, khổ 39x54cm, chữ Việt in 4 trang, mỗi số in 1.000 tờ.
Cho đến khi tỉnh Quảng Ninh được thành lập ngày 30/10/1963, Báo Quảng Ninh chính thức ra đời theo Nghị quyết số 03-NQ/TU của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh ngày 31/12/1963. Chưa đầy một năm sau ngày thành lập tỉnh, toàn miền Bắc bước vào cuộc đánh trả chiến tranh phá hoại bằng không quân và hải quân của đế quốc Mỹ. Từ trụ sở của Báo Quảng Ninh khi đó đặt tại số 31, phố Hữu Nghị, thị xã Hòn Gai (sau này là địa điểm xây dựng Cung Văn hóa lao động Việt - Nhật), các tuyến bài tường thuật các trận đánh, các chiến công của quân - dân Vùng mỏ... vẫn được xuất bản đều đặn, không gián đoạn. Khi kẻ thù leo thang chiến tranh, bắn phá ngày càng ác liệt, tòa soạn phải sơ tán vào lò Hữu Nghị, mỏ Hà Lầm, sau đó chuyển đến khu vực núi đá Quang Hanh (Cẩm Phả). Núi rừng hiểm trở đã che chắn bom đạn, tạo điều kiện cho đội ngũ cán bộ, phóng viên của tờ báo tiếp tục duy trì hoạt động, là chiến sĩ kiên cường trên mặt trận thông tin tuyên truyền.
Tuy nhiên, Báo Quảng Ninh chỉ lưu lại vùng Quang Hanh gần 1 năm rồi phải tiếp tục sơ tán về khu vực Hoành Bồ để đảm bảo duy trì hoạt động an toàn, bí mật, tránh vùng bị máy bay đánh phá dữ dội. Nhất là xã Sơn Dương (nay là phường Hoành Bồ) có địa hình đồi núi cao, nhiều hang động, xen kẽ là đồng bằng, lại nằm tương đối gần trung tâm Hòn Gai, nên được chọn làm khu căn cứ cách mạng và khu sơ tán của nhiều cơ quan, nhà máy, bệnh viện... của tỉnh Quảng Ninh trong thời kháng chiến. Cụ thể, nơi đây là căn cứ cách mạng của huyện Hoành Bồ (trước đây) trong suốt 9 năm trường kỳ chống thực dân Pháp cho đến ngày thắng lợi; sau đó lại là điểm sơ tán an toàn của Tỉnh uỷ, các sở, ban, ngành của tỉnh và của huyện Hoành Bồ và Bộ Tư lệnh quân chủng Hải quân, Quân khu Đông Bắc trong cuộc kháng chiến chống Mỹ từ 1964-1968. Những năm tháng ấy, nhân dân xã tích cực tham gia nuôi giấu cán bộ, đóng góp sức người, sức của phục vụ cách mạng. Với những đóng góp ấy, năm 2005, xã Sơn Dương được UBND tỉnh cấp bằng di tích lịch sử Khu căn cứ cách mạng cấp tỉnh; đến năm 2010 thì xã vinh dự được đón nhận danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Vào những năm 1968-1969, trụ sở Báo Quảng Ninh nằm tại khu núi đá xã Sơn Dương đối diện với xóm Cây Thị, nhà in cũng ở gần đó. Những năm 1970-1972, trụ sở báo sơ tán lên khu rừng phía Tây xã Dân Chủ (nay là xã Quảng La), còn nhà in chuyển vào sâu trong cánh rừng Đồng Dinh, cách trụ sở khoảng 3km. Đi lại khó khăn, không có điện, mọi điều kiện sinh hoạt và làm việc đều thiếu thốn, nhưng đội ngũ cán bộ, phóng viên vẫn vượt lên muôn vàn thử thách. Nhận thức rõ nhiệm vụ quan trọng của cách mạng giao phó, lại được bà con nhân dân Sơn Dương hết lòng chở che đùm bọc, nên trong những ngày mưa đạn ấy, Báo Quảng Ninh vẫn ra đều, không ngừng số nào, đăng tải những tin bài thời sự về tình hình các vùng trọng điểm đầy bom đạn, cổ vũ các điển hình sản xuất giỏi, chiến đấu giỏi...
Từ Báo Than đến Báo Quảng Ninh, tuy có những lúc đứt đoạn, hy sinh, tổn thất, song vẫn là liền mạch, vẫn giữ được truyền thống báo chí cách mạng vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, vì lý tưởng cộng sản, góp phần đặt nền móng cho sự hình thành và phát triển của báo chí cách mạng Quảng Ninh.
Thực hiện: Ngọc Khánh
Trình bày: Hải Anh
