Cùng với việc sắp xếp các đơn vị hành chính theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, công tác quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh cũng đặt ra yêu cầu về việc phân cấp để đảm bảo sự phù hợp, cũng như hiệu lực, hiệu quả cao. Quảng Ninh đã chủ động thực hiện nhiệm vụ này, trong đó có sự phân cấp việc quản lý di sản về cấp xã.
Theo Danh mục di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh được UBND tỉnh phê duyệt tại Quyết định số 436/QĐ-UBND ngày 3/2/2026, trên địa bàn tỉnh có tổng số 609 di tích. Trong đó có 2 di sản thế giới, 8 di tích cấp quốc gia đặc biệt, 57 di tích cấp quốc gia, 102 di tích cấp tỉnh và 442 di tích trong Danh mục kiểm kê di tích.
Đây là danh mục di tích được rà soát, cập nhật gần nhất sau khi Quảng Ninh cùng với cả nước thực hiện sắp xếp các đơn vị hành chính theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Cùng với đó, tỉnh cũng điều chỉnh, chuẩn hóa thông tin về di tích để phù hợp với đơn vị hành chính cấp xã mới và một số thông tin có sự thay đổi theo thời gian, như: Hiện trạng di tích, tình trạng đất đai, diện tích đất di tích… tạo điều kiện thuận lợi hơn cho công tác quản lý.
Nối tiếp đó, ngày 4/5/2026, UBND tỉnh đã có Quyết định số 35/2026/QĐ-UBND ban hành Quy chế quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh. Ngày 8/6/2026, Chủ tịch UBND tỉnh ra Quyết định số 45/2026/QĐ-CTUBND phân cấp một số thẩm quyền quyết định quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh.
Theo đó, UBND cấp xã quản lý nhà nước đối với tất cả các di sản văn hóa trên địa bàn, từ di tích được xếp hạng cấp quốc gia đặc biệt, tới di tích trong danh mục kiểm kê của tỉnh (ngoại trừ các di sản thế giới, di tích quốc gia đặc biệt thuộc phạm vi quản lý của Ban Quản lý Di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử); di sản văn hóa phi vật thể các loại; di sản tư liệu, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia được bảo quản, lưu giữ, trưng bày tại di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh thuộc quản lý của địa phương. Việc thành lập các ban quản lý di tích hay giao cho tổ chức, người đại diện quản lý, sử dụng đối với các di tích này cũng do cấp xã quyết định.
Quảng Ninh có 2 di sản thế giới liên tỉnh là vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà và khu di tích - danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc. Trong đó, vịnh Hạ Long cũng là di tích quốc gia đặc biệt; 12 cụm/điểm di tích trên địa bàn Quảng Ninh thuộc khu di sản thế giới Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc đồng thời nằm trong phạm vi 3 di tích quốc gia đặc biệt là Yên Tử, Bạch Đằng và nhà Trần.
Theo quy chế trên, Ban Quản lý Di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử thực hiện trách nhiệm quản lý nhà nước đối với 2 di sản thế giới và 4 di tích quốc gia đặc biệt của Quảng Ninh. Với đặc điểm các khu di sản có phạm vi rất rộng, thời gian qua đơn vị này đã tổ chức ký kết quy chế phối hợp quản lý, bảo vệ, phát huy giá trị các di sản với nhiều ban, ngành, đơn vị, địa phương trên địa bàn tỉnh.
Như vậy, các quy chế, quyết định nói trên đã thể hiện sự phân cấp mạnh mẽ trong quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản. Chủ tịch UBND cấp xã và Trưởng Ban quản lý Di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử được phân cấp thực hiện phê duyệt báo cáo kinh tế - kỹ thuật tu sửa cấp thiết di tích do địa phương, đơn vị quản lý. Cấp xã được phân cấp phê duyệt nhiều nội dung khác liên quan tới bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích đối với di tích cấp tỉnh và di tích trong danh mục kiểm kê…
Đánh giá ở góc độ địa phương, ông Ngô Đình Dũng, Phó Chủ tịch UBND phường Phong Cốc, nhận định: Các quy chế, quyết định mới của tỉnh về phân cấp quản lý di tích phù hợp thực tế mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, giải quyết bài toán về tính pháp lý, đó là mỗi di tích, di sản đều có chủ quản lý, sở hữu rõ ràng. Các di tích vịnh Hạ Long, Yên Tử, Bạch Đằng, nhà Trần do Ban Quản lý Di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử quản lý thể hiện việc phân cấp quản lý chuyên biệt, hợp lý về mô hình, giá trị di tích và chức năng của đơn vị. Với các di tích khác thì hoàn toàn thuộc thẩm quyền cấp xã, quy định rất rõ về thẩm quyền, trách nhiệm của cấp xã tới đâu trong quản lý, phát huy giá trị di sản. Ưu điểm nữa là xác định rõ thẩm quyền, trách nhiệm các cấp trong bảo tồn, tu bổ di tích.
Với di sản vật thể là vậy, nhưng với các di sản văn hóa phi vật thể vẫn còn những khó khăn nhất định. Đơn cử như tại phường Phong Cốc có 75 di tích, hơn hai chục lễ hội hằng năm, trong đó có lễ hội Tiên Công và lễ hội Xuống đồng nằm trong danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Khi còn cấp huyện, TX Quảng Yên vẫn hỗ trợ kinh phí để tổ chức 2 lễ hội này, còn hiện nay phường phải huy động xã hội hóa và kêu gọi người dân đóng góp kinh phí để tổ chức. Thiết nghĩ, tỉnh cần có cơ chế hỗ trợ kinh phí trong tổ chức các lễ hội nằm trong danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, qua đó góp phần tháo gỡ khó khăn về kinh phí cho cấp xã, giúp bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội và thúc đẩy, phát triển du lịch địa phương nói riêng, Quảng Ninh nói chung.
