Giữa nhịp sống hối hả của thành phố, Khu di tích Vũng Đục (phường Cẩm Phả) vẫn là một khoảng lặng đặc biệt, lưu giữ những ký ức đau thương mà hào hùng của Vùng mỏ. Nơi đây ghi dấu sự hy sinh của những người thợ mỏ, những chiến sĩ cách mạng đã ngã xuống trong cuộc đấu tranh vì tự do, để hôm nay mỗi bước chân về Vũng Đục là một lần trở lại với những năm tháng không thể nào quên.
Vũng Đục hôm nay không chỉ là một di tích lịch sử - danh thắng. Đó còn là một địa chỉ để trở về với lịch sử, để hiểu rằng truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm” của người thợ mỏ không phải một khẩu hiệu được tạo nên trong ngày một ngày hai, mà được tôi luyện bằng mồ hôi, nước mắt, sự đoàn kết và cả những hy sinh không thể đo đếm. Từ một địa danh ghi dấu mất mát, Vũng Đục đang trở thành một không gian để các thế hệ hôm nay soi chiếu vào quá khứ, nhận diện những giá trị làm nên cốt cách Vùng mỏ và tiếp tục trao truyền tinh thần ấy trong cuộc sống mới.
Sau cuộc Tổng bãi công ngày 12/11/1936, phong trào công nhân Vùng mỏ bước vào một giai đoạn đấu tranh mới. Hơn 3 vạn thợ mỏ Hòn Gai, Cẩm Phả đã cùng đứng lên đấu tranh đòi quyền lợi với khẩu hiệu “Kỷ luật và đồng tâm”. Sự kiện ấy trở thành một dấu mốc quan trọng trong lịch sử phong trào công nhân Việt Nam và hình thành một giá trị tinh thần đặc biệt của Vùng mỏ. Nhắc đến Vũng Đục là nhắc đến một chương đau thương trong lịch sử đấu tranh cách mạng của công nhân mỏ Cẩm Phả. Theo tư liệu lưu giữ, nơi đây gắn với sự kiện nhiều cán bộ, thợ mỏ và người dân yêu nước của khu mỏ Cẩm Phả bị thực dân Pháp bắt, tra tấn, đàn áp đẫm máu phong trào cách mạng ở Vùng mỏ và dìm chết 52 chiến sĩ cách mạng trong những năm 1948-1949. Chỉ riêng đêm 18/9/1948, 8 nữ chiến sĩ cách mạng bị sát hại dìm xuống Vũng Đục. Các chị đều ở độ tuổi từ 16 đến 20. Tuổi đẹp nhất của đời người, khi những ước mơ về tương lai còn ở phía trước. Những cái tên Nguyễn Thị Tý, Phạm Thị Tỵ, Đoàn Thị Mão, Nguyễn Thị Bích, Trần Thị Thu, Phạm Thị Ngọ, Phạm Thị Xuyến và Trần Thị Nga hôm nay được nhắc nhớ tại khu di tích như một phần ký ức thiêng liêng của Vùng mỏ. Quần thể hiện nay gồm đền Vũng Đục, đền thờ liệt sĩ, đài tưởng niệm và hệ thống hang động. Nhưng điều còn lại ở Vũng Đục không chỉ là câu chuyện về sự đàn áp, khủng bố của kẻ thù mà quan trọng hơn chính là câu chuyện về những người con ưu tú đã không chịu khuất phục.
Đài tưởng niệm được xây dựng bên cạnh nơi những chiến sĩ bị thực dân Pháp dìm xuống biển, trở thành một địa chỉ tưởng niệm và giáo dục truyền thống. Bởi thế, đến Vũng Đục không chỉ là đứng trước một di tích. Đó chính là một trong những tầng sâu của “Kỷ luật và Đồng tâm”. Bởi vậy, giá trị lớn nhất của một di tích cách mạng không phải là khiến người trẻ chỉ nhớ thêm một mốc thời gian, một địa danh mà giá trị ấy nằm ở khả năng giúp thế hệ hôm nay hiểu được vì sao những con người bình thường lại có thể làm nên những điều phi thường.
Vũng Đục có thể kể câu chuyện ấy bằng một cách rất riêng. Ở đây, lịch sử không nằm hoàn toàn trong những trang sách. Lịch sử hiện diện trong không gian núi, biển, trong đài tưởng niệm, trong những câu chuyện được kể lại về những người đã hy sinh. Quảng Ninh xác định Vũng Đục là nơi tưởng niệm, ghi nhớ công ơn các chiến sĩ cách mạng đã hy sinh trong sự nghiệp giải phóng Vùng mỏ; đồng thời là địa chỉ giáo dục truyền thống, lòng yêu nước cho thế hệ trẻ. Đó cũng là lý do cần nhìn di tích Vũng Đục không chỉ dưới góc độ bảo tồn một công trình lịch sử, mà như một “lớp học mở” về truyền thống. Một vùng đất chỉ thực sự giữ được căn cốt khi những giá trị được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Vũng Đục vì thế không chỉ nhắc nhớ về những người đã khuất, mà còn giúp thế hệ hôm nay hiểu rằng mỗi thành quả có được đều mang trong mình dấu ấn của biết bao hy sinh, cống hiến từ những thế hệ đi trước.
Quảng Ninh hôm nay đang chuyển mình mạnh mẽ, những đô thị ngày càng khang trang, hiện đại. Giữa nhịp sống ấy, Vũng Đục vẫn lặng lẽ giữ phần ký ức của mình. Ở đó có sự hy sinh của những người thợ mỏ, có lòng yêu nước và ý chí không chịu đầu hàng trước kẻ thù. Nhưng trên hết, nơi đây lưu giữ một thông điệp vượt qua thời gian: Một thế hệ có thể đi qua, nhưng những giá trị họ đã sống, đã cống hiến và hy sinh sẽ tiếp tục được trao truyền cho thế hệ sau. Để mỗi người trẻ khi đến Vũng Đục không chỉ biết về những người đã nằm lại, mà còn hiểu hơn trách nhiệm của mình với quê hương, với những giá trị được vun đắp qua bao thế hệ. Từ Vũng Đục, câu chuyện về lòng yêu nước, tinh thần “Kỷ luật và Đồng tâm”, về cốt cách của Vùng mỏ anh hùng tiếp tục được kể đến mai sau.
