Không chỉ là trụ cột của an ninh năng lượng quốc gia, sở hữu hạ tầng sản xuất than - khoáng sản ngày càng hiện đại và đồng bộ, Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) còn dành nhiều nguồn lực đầu tư hoàn thiện hệ thống thiết chế văn hóa ngành Than - Khoáng sản.
Hiếm có tập đoàn kinh tế nhà nước nào lại sở hữu và trực tiếp quản lý một hệ thống di tích, công trình văn hóa đồ sộ như TKV. Dọc theo những dải than từ Mạo Khê, Uông Bí đến Cẩm Phả, Hạ Long, kho tàng di sản vật thể của ngành Than đang hiện hữu như một cuốn hồi ký bằng kiến trúc.
Thống kê cho thấy, TKV đang trực tiếp vận hành và bảo tồn 9 di tích lịch sử - văn hóa cùng 4 địa điểm lịch sử ghi dấu những cột mốc phát triển của ngành; 8 tượng đài và 8 công trình văn hóa tâm linh tri ân thế hệ đi trước; 26 nhà và phòng truyền thống lưu giữ hàng ngàn hiện vật quý giá. Hàng trăm công trình dân sinh: 83 nhà văn hóa, 25 thư viện, 44 nhà thi đấu, 40 sân bóng đá, 33 sân quần vợt và 4 bể bơi.
Mỗi địa danh trong hệ thống này đều mang trên mình một câu chuyện lịch sử hào hùng. Đó là Di tích địa điểm khai thác than đầu tiên của Việt Nam tại Mạo Khê; là Trụ sở Công ty Pháp mỏ thành Bắc Kỳ, Lò giếng đứng Mông Dương; hay Ngã tư đường lên mỏ Đèo Nai và Di tích Quốc gia Địa điểm Bác Hồ về thăm mỏ Đèo Nai năm 1959. Đặc biệt, Cụm di tích Quốc gia Cầu Poóc tích số 1 - Trận địa pháo cao xạ - Hầm chỉ huy của Xí nghiệp Tuyển than Cửa Ông chính là minh chứng sống động cho tinh thần vừa sản xuất, vừa chiến đấu kiên cường của thợ mỏ Quảng Ninh.
Nói đến thiết chế văn hóa tiêu biểu gắn liền với đời sống thợ mỏ, không thể không nhắc tới Quảng trường 12/11 tại phường Cẩm Phả. Công trình được xây dựng trên nền đất cũ của Nhà máy cơ khí Cẩm Phả - nơi bắt đầu cuộc Tổng bãi công lịch sử của hơn 3 vạn thợ mỏ vào ngày 12/11/1936 đòi tăng lương, giảm giờ làm. Khởi công năm 2006 đúng dịp kỷ niệm 70 năm Ngày truyền thống Vùng mỏ, đến tháng 10/2021, TKV và địa phương đã tiếp tục nâng cấp, mở rộng không gian này từ 2,43ha lên khoảng 6ha (gấp hơn 2 lần diện tích ban đầu) và khánh thành vào ngày 19/5/2022.
Trọng tâm của toàn bộ không gian là cụm tượng đài “Vinh quang thợ mỏ Việt Nam” cao 15,5m tạc từ đá xanh nguyên khối. Không chỉ là nơi ghi dấu khẩu hiệu lịch sử “Kỷ luật và Đồng tâm”, Quảng trường 12/11 đã trở thành không gian sinh hoạt văn hóa, tổ chức sự kiện chính trị, hội chợ và giải trí trung tâm lớn nhất cho cán bộ, công nhân ngành Than cùng nhân dân địa phương.
Nếu trước đây, việc duy tu các công trình văn hóa thường diễn ra theo hướng nhỏ lẻ, phát sinh theo nhu cầu ngắn hạn của từng đơn vị, thì nay TKV đã tạo ra bước ngoặt mang tính chiến lược. Tập đoàn đã ban hành Đề án “Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa vật thể trong Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam giai đoạn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”.
Đề án thể hiện rõ triết lý đầu tư cho văn hóa chính là đầu tư cho sự phát triển bền vững. Việc bảo tồn di sản không đứng tách rời mà phải gắn chặt với giáo dục truyền thống, phát triển văn hóa doanh nghiệp và đóng góp vào hạ tầng xã hội nơi ngành Than đứng chân.
Từ nay đến năm 2030, TKV đặt ra lộ trình hành động cụ thể. Đó là việc hoàn thiện 100% cơ sở dữ liệu khoa học cho 9 di tích đã xếp hạng; tiến hành số hóa tư liệu để quản lý hiện đại, tránh thất lạc hay xâm lấn đất đai; hoàn thành quy hoạch tổng thể, xác định ranh giới đất đai và hoàn thiện pháp lý về quyền sử dụng đất tại các điểm di tích.
TKV cũng ưu tiên nguồn lực tôn tạo các công trình xuống cấp hoặc có giá trị đặc biệt như Cụm di tích Cầu Poóc tích số 1 (Tuyển than Cửa Ông) và Di tích địa điểm khai thác than đầu tiên tại Mạo Khê; lắp đặt hệ thống biển chỉ dẫn, bảng giới thiệu, nội quy thống nhất cho 100% di tích nhằm tăng khả năng tiếp cận cho du khách và người lao động.
Lịch sử ngành Than đã đi qua gần 2 thế kỷ, có những công trình không còn vẹn nguyên dáng hình, nhưng ký ức và bản sắc văn hóa được tôi luyện qua gần một thế kỷ thì còn mãi trong tiềm thức thợ mỏ và nhân dân Vùng mỏ. Khi các nhà truyền thống được làm mới, các di tích được cắm mốc bảo vệ và những câu chuyện về sự hy sinh, sáng tạo của người thợ mỏ được truyền tải sinh động, đó cũng là lúc giá trị tinh thần được chuyển hóa thành sức mạnh thực tế.
Từ những di tích lịch sử in dấu chân thợ mỏ đến các không gian cộng đồng hiện đại, văn hóa đang trở thành nguồn lực nội sinh để ngành Than bứt phá trong giai đoạn mới. Sự đầu tư bài bản cho các thiết chế văn hóa hôm nay cũng chính là lời cam kết của TKV trong việc gìn giữ "mỏ neo" tinh thần. Đó là điểm tựa vững chắc để các thế hệ thợ mỏ hôm nay tiếp tục thắp sáng ngọn lửa "Kỷ luật và Đồng tâm", đưa Tập đoàn phát triển bền vững trong tương lai.
