Trung bình mỗi ngày, Quảng Ninh phát sinh khoảng 1.100 tấn chất thải rắn sinh hoạt, tạo áp lực ngày càng lớn đối với hệ thống thu gom và xử lý. Trước yêu cầu đổi mới phương thức quản lý chất thải, TP Quảng Ninh phối hợp với Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), dưới sự hỗ trợ của Chính phủ Na Uy, triển khai dự án thí điểm đồng xử lý rác trong lò nung xi măng, mở hướng khai thác giá trị từ chất thải theo mô hình kinh tế tuần hoàn.
Bài toán rác thải và yêu cầu chuyển đổi phương thức xử lý
Theo số liệu năm 2024 và 2025, lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh tại Quảng Ninh khoảng 1.100 tấn/ngày và tiếp tục có xu hướng tăng. Trong khi đó, khoảng 61% lượng rác được xử lý bằng công nghệ đốt, phần còn lại chủ yếu xử lý bằng chôn lấp. Khối lượng rác lớn cùng năng lực tiếp nhận có giới hạn khiến nhiều khu xử lý đứng trước nguy cơ quá tải, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới phương thức quản lý và xử lý chất thải.
Khu xử lý rác thải sinh hoạt tại khu 9, phường Mông Dương là một ví dụ. Đưa vào vận hành từ cuối năm 2022, khu xử lý có công suất thiết kế khoảng 180-200 tấn/ngày, tiếp nhận rác từ các địa phương Quang Hanh, Cẩm Phả, Cửa Ông, Mông Dương và Hải Hòa. Tuy nhiên, sau hơn hai năm hoạt động, lượng rác tiếp nhận vượt khả năng xử lý, khiến khu xử lý rơi vào tình trạng quá tải. Trước những phản ánh của người dân và lo ngại về nguy cơ ô nhiễm môi trường, từ cuối tháng 7/2025, cơ sở này phải tạm dừng tiếp nhận rác. Công tác thu gom tại một số địa bàn vì thế bị ảnh hưởng trong thời gian ngắn, các đơn vị chức năng phải điều tiết rác về những khu xử lý khác để duy trì vệ sinh môi trường.
Áp lực tương tự cũng xuất hiện tại một số địa điểm xử lý khác. Tại bãi rác tạm ở xã Thống Nhất, lượng rác tồn đọng đã lên tới hơn 1,3 triệu tấn; các ô chứa đều vượt công suất thiết kế, trong khi mỗi ngày vẫn tiếp nhận thêm khoảng 400 tấn rác từ các khu vực lân cận.
Theo quy hoạch, toàn tỉnh có 17 khu xử lý chất thải sinh hoạt, nhưng đến nay mới có 9 khu đi vào hoạt động, 3 khu đang xây dựng và 5 khu chưa được đầu tư. Trong số các cơ sở hiện có, một số đã hết công suất hoặc nằm trong lộ trình đóng cửa do không còn phù hợp với quy hoạch phát triển mới. Đáng chú ý, công nghệ xử lý tại nhiều nơi vẫn chủ yếu là chôn lấp và đốt, chưa khai thác hiệu quả tiềm năng tái chế, tái sử dụng chất thải.
Bài toán này càng trở nên phức tạp bởi đặc thù địa bàn Quảng Ninh trải dài, có nhiều khu vực miền núi, biển đảo. Việc tổ chức thu gom, vận chuyển rác từ các khu dân cư đến cơ sở xử lý đòi hỏi nguồn lực và chi phí lớn. Trong khi đó, phần lớn rác sinh hoạt vẫn được thu gom chung, chưa phân loại hiệu quả ngay từ đầu. Các loại vật liệu có khả năng tái chế như chai nhựa, giấy, bìa carton, kim loại khi lẫn với thức ăn thừa và rác hữu cơ dễ bị nhiễm bẩn, giảm chất lượng, thậm chí không còn đáp ứng yêu cầu tái chế. Điều này vừa làm tăng lượng rác phải xử lý, vừa gây lãng phí nguồn tài nguyên có thể thu hồi.
Từ thực tế đó, phân loại rác tại nguồn cần được xác định là khâu quan trọng trong đổi mới phương thức quản lý chất thải. Khi rác được phân tách ngay tại hộ gia đình, cơ quan, đơn vị và cơ sở sản xuất, kinh doanh, các loại chất thải có khả năng tái chế sẽ được thu hồi thuận lợi hơn; rác hữu cơ có thể được xử lý phù hợp, qua đó giảm khối lượng phải vận chuyển, chôn lấp hoặc đốt. Đây cũng là tiền đề để hình thành chuỗi thu gom, tái chế và tái sử dụng, từng bước biến chất thải thành nguồn nguyên liệu phục vụ sản xuất.
Ông Nguyễn Như Hạnh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, nhấn mạnh: Trong bối cảnh lượng chất thải tiếp tục gia tăng, năng lực các khu xử lý có giới hạn và yêu cầu bảo vệ môi trường ngày càng cao, việc chuyển từ tư duy thu gom, xử lý sang quản lý tổng hợp, giảm thiểu và tái sử dụng chất thải là hướng đi cần thiết. Đây cũng là cơ sở để TP Quảng Ninh tiếp tục triển khai các dự án kinh tế tuần hoàn với cách tiếp cận mới, trong đó phân loại rác tại nguồn là điểm khởi đầu.
Để phân loại rác tại nguồn thực sự phát huy hiệu quả, bên cạnh nâng cao nhận thức và thay đổi thói quen của người dân, cần tổ chức đồng bộ các khâu thu gom, vận chuyển, tiếp nhận và xử lý theo từng nhóm chất thải. Khi các khâu được kết nối thống nhất, việc phân loại mới tránh được tình trạng rác đã phân loại lại bị trộn lẫn trong quá trình thu gom, đồng thời tạo động lực để người dân duy trì thói quen phân loại. Đây là điều kiện quan trọng để giảm áp lực cho hệ thống xử lý, sử dụng hiệu quả tài nguyên và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.
Đổi mới quản lý chất thải theo hướng tuần hoàn
Trước yêu cầu đổi mới công tác quản lý chất thải, TP Quảng Ninh đã khởi động dự án thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong quản lý tổng hợp chất thải rắn sinh hoạt, do Chính phủ Na Uy tài trợ thông qua Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP). Dự án gồm 3 hợp phần: Thí điểm phân loại rác tại nguồn tại Uông Bí, Yên Tử và Hiệp Hòa; xây dựng mô hình trạm phân loại, đồng xử lý chất thải rắn sinh hoạt trong lò nung xi măng; xây dựng kế hoạch quản lý chất thải rắn giai đoạn 2026-2030.
Ba hợp phần được thiết kế theo hướng liên kết, bổ trợ lẫn nhau. Trong đó, phân loại rác tại nguồn giúp nâng cao chất lượng chất thải đầu vào; mô hình trạm phân loại và đồng xử lý nghiên cứu phương thức xử lý phù hợp, tăng khả năng tận dụng chất thải; kế hoạch quản lý giai đoạn 2026-2030 tạo định hướng triển khai đồng bộ, lâu dài. Qua đó, dự án hướng tới giảm lượng rác phải xử lý theo phương thức truyền thống, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và từng bước thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực môi trường.
Trong hợp phần thứ nhất, các hộ dân và đơn vị thu gom tại 3 phường Uông Bí, Yên Tử và Hiệp Hòa được hỗ trợ triển khai phân loại rác tại nguồn. Trọng tâm là hướng dẫn người dân phân tách các nhóm chất thải ngay từ hộ gia đình, hạn chế tình trạng vật liệu có khả năng tái chế bị trộn lẫn với rác hữu cơ và chất thải còn lại. Đây là khâu quan trọng nhằm nâng cao chất lượng rác đầu vào, tạo thuận lợi cho quá trình thu hồi, tái chế và xử lý ở các công đoạn tiếp theo.
Ông Bùi Đức Anh, Phó Chủ tịch UBND phường Yên Tử, cho biết: Sự đồng thuận và tham gia tự giác của người dân có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả phân loại rác tại nguồn. Khi mỗi gia đình hình thành thói quen phân loại, các vật liệu còn giá trị sẽ có điều kiện được thu hồi, tái chế; các nhóm chất thải khác được chuyển đến phương án xử lý phù hợp. Vì vậy, địa phương sẽ đẩy mạnh tuyên truyền, hướng dẫn người dân và phối hợp với đơn vị triển khai để hoạt động phân loại đi vào nền nếp, thực chất.
Song song với việc hỗ trợ người dân phân loại rác tại nguồn, dự án hỗ trợ thiết lập cơ sở thu hồi vật liệu, tạo điều kiện phân tách, thu gom và tận dụng những thành phần có giá trị, đặc biệt là chất thải nhựa cùng các vật liệu phù hợp cho tái chế. Đây là mắt xích quan trọng để đưa chất thải trở lại chu trình sản xuất, thay vì phải xử lý hoặc chôn lấp toàn bộ. Đối với phần chất thải không thể tái chế nhưng đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, dự án nghiên cứu, thí điểm phương án đồng xử lý tại các nhà máy xi măng. Việc đồng xử lý là giải pháp sử dụng một số loại chất thải phù hợp làm nhiên liệu thay thế hoặc nguyên liệu trong quá trình sản xuất xi măng. Thông qua điều kiện vận hành của lò nung, chất thải được xử lý theo các yêu cầu kỹ thuật và môi trường. Khi được tổ chức đúng quy trình, giải pháp này có thể góp phần giảm lượng rác phải chôn lấp, đồng thời thay thế một phần nhiên liệu truyền thống trong sản xuất công nghiệp.
Ông Nguyễn Trọng Hiệt, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Xi măng và Xây dựng Quảng Ninh, chia sẻ: Vừa qua, các chuyên gia cũng đã về Nhà máy xi măng Lam Thạch để khảo sát, đánh giá và xây dựng định mức kỹ thuật, đơn giá cho việc đồng xử lý để từng bước hoàn thiện phương án, đánh giá đầy đủ tính khả thi, hiệu quả kinh tế và các yêu cầu về an toàn môi trường trước khi xem xét các bước triển khai tiếp theo. Chúng tôi rất mong muốn sớm được tham gia dự án vì đơn vị đã có nhiều năm kinh nghiệm trong việc xử lý chất thải rắn thông thường làm nguyên, nhiên liệu thay thế trong lò nung clinker.
Được biết, trước khi khởi động dự án tại Quảng Ninh, cách tiếp cận này được xây dựng trên cơ sở kế thừa kinh nghiệm từ các mô hình quản lý chất thải mà UNDP đã hỗ trợ triển khai tại một số địa phương trong nước. Tại Gia Lai, mô hình cơ sở thu hồi vật liệu đã thu gom, tái chế khoảng 400 tấn chất thải nhựa kể từ tháng 10/2024. Ở khu vực Quy Nhơn, khoảng 13.000 hộ gia đình đã tham gia chương trình phân loại rác tại nguồn. Trong khi đó, tại Hưng Yên, hoạt động thí điểm đã thực hiện đồng xử lý 111 tấn chất thải nhựa không thể tái chế. Thực tế triển khai cho thấy rõ khả năng kết hợp giữa phân loại rác tại hộ gia đình, thu hồi vật liệu tái chế và lựa chọn phương án xử lý phù hợp đối với phần chất thải còn lại. Tuy nhiên, việc áp dụng và nhân rộng không thể thực hiện theo một khuôn mẫu chung, mà cần căn cứ vào quy mô phát sinh rác, năng lực thu gom, khoảng cách vận chuyển, khả năng tiếp nhận của doanh nghiệp và chi phí vận hành tại từng địa phương.
Không chỉ hỗ trợ các hoạt động thí điểm, dự án còn hướng tới xây dựng kế hoạch quản lý tổng hợp chất thải rắn sinh hoạt giai đoạn 2026-2030, lộ trình giảm thiểu sản phẩm nhựa dùng một lần và các định mức kinh tế - kỹ thuật phục vụ đồng xử lý chất thải trong lò nung xi măng. Đây là nội dung có ý nghĩa quan trọng nhằm tạo dựng cơ sở quản lý, kỹ thuật và điều kiện để doanh nghiệp tham gia, duy trì mô hình sau giai đoạn hỗ trợ ban đầu.
Đánh giá về triển vọng của giải pháp, ông Stein Iversen, Đại sứ Na Uy tại Việt Nam và Lào, cho biết: Đồng xử lý là một trong những sáng kiến trọng điểm được Na Uy thúc đẩy, phù hợp với các ưu tiên trong khuôn khổ Quan hệ Đối tác Chiến lược Xanh giữa Na Uy và Việt Nam được thiết lập vào tháng 4/2026. Na Uy tiếp tục phối hợp với UNDP và các đối tác thúc đẩy giải pháp đồng xử lý, hướng tới mang lại lợi ích cho môi trường, khí hậu và doanh nghiệp. Tại Quảng Ninh, việc hợp tác với ngành xi măng trong phát triển mô hình thu hồi vật liệu phục vụ đồng xử lý được kỳ vọng tạo ra kinh nghiệm thực tiễn, làm cơ sở nghiên cứu nhân rộng tại những địa phương có điều kiện phù hợp.
Ở góc độ quản lý chất thải và phát triển bền vững, bà Ramla Khalidi, Trưởng đại diện UNDP tại Việt Nam, nhấn mạnh: Không có một giải pháp công nghệ đơn lẻ nào có thể giải quyết toàn diện thách thức về chất thải. Điểm khởi đầu là giảm thiểu chất thải, phân loại đúng cách và thu hồi tối đa vật liệu để tái sử dụng, tái chế. Với những loại chất thải không thể tái chế, đồng xử lý có thể đóng vai trò là giải pháp bổ trợ. Tuy nhiên, mục tiêu quan trọng không chỉ nằm ở việc đưa một công nghệ mới vào xử lý rác, mà là xây dựng được hệ thống quản lý tổng hợp có khả năng vận hành hiệu quả trong thực tế, đáp ứng nhu cầu của cộng đồng, chính quyền địa phương và doanh nghiệp, đồng thời tuân thủ các tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường.
Với TP Quảng Ninh, dự án không chỉ mang ý nghĩa giải quyết một phần áp lực về rác thải sinh hoạt trước mắt, mà còn là cơ hội thử nghiệm phương thức quản lý mới, gắn bảo vệ môi trường với sử dụng hiệu quả tài nguyên và phát triển sản xuất. Nếu được triển khai đồng bộ, có cơ chế vận hành phù hợp và chứng minh được hiệu quả về kinh tế, môi trường, mô hình có thể tạo cơ sở thực tiễn cho việc nghiên cứu nhân rộng. Đặc biệt, khi chứng minh được hiệu quả tại Quảng Ninh, mô hình có thể cung cấp thêm một cách tiếp cận cho các địa phương đang đối mặt với áp lực rác thải ngày càng tăng.
