Nam Phi và Mozambique sẽ phối hợp tổ chức lễ tưởng niệm cố Tổng thống Mozambique Samora Machel vào ngày 19/10, nhân kỷ niệm 40 năm ngày ông qua đời trong một vụ tai nạn máy bay bí ẩn. Ông Machel là nhà lãnh đạo phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc, có nhiều đóng góp trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân và chế độ phân biệt chủng tộc tại miền nam châu Phi.
Lễ tưởng niệm sẽ diễn ra tại Mbuzini, thuộc tỉnh Mpumalanga của Nam Phi, gần nơi xảy ra vụ tai nạn. Trong bối cảnh khu vực từng trải qua những cuộc xung đột kéo dài và sự đối đầu giữa các lực lượng trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, di sản của ông gắn liền với khát vọng độc lập, tự do và bình đẳng.
Ông Samora Machel lãnh đạo Mozambique từ khi nước này giành độc lập khỏi chế độ thực dân Bồ Đào Nha năm 1975 cho đến khi qua đời năm 1986. Sự ra đi của ông gây chấn động khắp châu Phi, nơi ông có uy tín lớn nhờ những đóng góp và tiếng nói mạnh mẽ trong phong trào chống chủ nghĩa thực dân.
Lễ tưởng niệm không chỉ tôn vinh những đóng góp của cố Tổng thống Samora Machel mà còn hướng sự chú ý tới những nghi vấn chưa có lời giải đáp về vụ tai nạn máy bay khiến ông và hơn 30 người khác thiệt mạng năm 1986.
Vụ tai nạn máy bay bí ẩn
Ngày 19/10/1986, chiếc máy bay chở Tổng thống Samora Machel cùng một số thành viên nội các, nhà báo và phi hành đoàn rơi xuống dãy núi Lebombo, tại khu vực Mbuzini của Nam Phi, gần biên giới Mozambique và Eswatini.
Khi đó, ông Machel cùng đoàn công tác đang trên đường trở về sau cuộc họp với các nhà lãnh đạo khu vực tại Zambia.
Cuộc điều tra do Nam Phi chủ trì kết luận rằng lỗi của các phi công dẫn đến vụ tai nạn và loại trừ khả năng có hành vi phá hoại. Tuy nhiên, Mozambique nghi ngờ chính quyền Nam Phi dưới chế độ phân biệt chủng tộc apartheid khi đó đã lên kế hoạch gây ra vụ tai nạn nhằm ám sát ông Machel.
Các quan chức và chuyên gia từ Mozambique và Liên Xô, quốc gia chế tạo chiếc máy bay, bác bỏ kết luận của cuộc điều tra.
Một trong những nghi vấn cho rằng có người đã dựng thiết bị phát tín hiệu dẫn đường giả để khiến máy bay đi chệch hướng. Tuy nhiên, nhóm điều tra không chấp nhận giả thuyết này.
Sau khi chế độ apartheid chấm dứt, Ủy ban Sự thật và Hòa giải Nam Phi tiếp tục xem xét vụ tai nạn. Dù không đưa ra kết luận cuối cùng, ủy ban đề nghị tiến hành thêm các cuộc điều tra.
Ủy ban cũng đặt câu hỏi về một số kết luận trong báo cáo điều tra năm 1987, trong đó có thông tin cho rằng binh sĩ Nam Phi đã có mặt tại khu vực máy bay rơi một ngày trước khi xảy ra thảm kịch.
Mozambique giành độc lập
Mozambique giành độc lập khỏi ách thống trị thực dân Bồ Đào Nha năm 1975, sau một thập niên đấu tranh vũ trang do Mặt trận Giải phóng Mozambique (FRELIMO) lãnh đạo. Phong trào này chủ yếu sử dụng các căn cứ tại Tanzania để tiến hành cuộc chiến giành độc lập.
Ông Samora Machel trở thành lãnh đạo chủ chốt của phong trào giải phóng sau khi ông Eduardo Mondlane, nhà lãnh đạo hàng đầu của FRELIMO, qua đời năm 1969.
Cuộc đấu tranh vũ trang của FRELIMO ngày càng phát triển mạnh. Đến năm 1974, lực lượng này kiểm soát nhiều khu vực rộng lớn ở miền bắc Mozambique. Trong khi đó, Bồ Đào Nha phải đối mặt với những tổn thất nặng nề về nhân lực và tài chính do các cuộc chiến tranh thuộc địa tại Mozambique, Angola và Guinea-Bissau.
Sau khi chế độ độc tài tại Bồ Đào Nha sụp đổ năm 1974, chính phủ mới quyết định chấm dứt các cuộc chiến tranh thuộc địa và ký Hiệp định Lusaka với FRELIMO, mở đường cho việc thành lập chính phủ chuyển tiếp và tiến tới độc lập.
Năm 1975, ông Machel tuyên thệ nhậm chức Tổng thống, tuyên bố Mozambique độc lập và thiết lập nhà nước theo đường lối Marxist với hệ thống chính trị một đảng.
“Cuộc đấu tranh vẫn tiếp tục”
Dù Mozambique đã giành độc lập, Tổng thống Samora Machel cho rằng cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc vẫn chưa hoàn thành khi các chính quyền thiểu số da trắng tiếp tục nắm quyền tại nhiều quốc gia miền nam châu Phi.
Ông thường xuyên sử dụng khẩu hiệu tiếng Bồ Đào Nha “A luta continua”, nghĩa là “Cuộc đấu tranh vẫn tiếp tục”, để khẳng định quyết tâm chống chế độ apartheid tại Nam Phi và sự thống trị của chính quyền thiểu số da trắng tại Rhodesia, vùng lãnh thổ sau này trở thành Zimbabwe.
Sự ủng hộ của ông Machel đối với các phong trào giải phóng trong khu vực khiến Mozambique trở thành mục tiêu của những cuộc đột kích và không kích từ Nam Phi và Rhodesia. Chính quyền hai nước này tiến hành các chiến dịch quân sự nhằm truy lùng những chiến sĩ đấu tranh giải phóng đang lánh nạn tại Mozambique. Nhiều người đã thiệt mạng trong các cuộc tấn công.
