Không chỉ thực hành và truyền dạy then nghi lễ cho thế hệ trẻ, Nghệ nhân dân gian Hà Thị Niên còn sở hữu cả một kho tàng tri thức dân gian tích lũy qua nhiều thế hệ, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc Tày vùng Đông Bắc Việt Nam.
Nghệ nhân dân gian Hà Thị Niên sinh năm 1951 trong một gia đình có tổ nghề then từ nhiều đời tại thôn Ngàn Vàng Dưới, xã Lục Hồn, tỉnh Quảng Ninh. Từ thuở nhỏ, bà Niên đã được sống trong những canh diễn xướng then trong nhà và thường xuyên được cho theo đi nghe hát không chỉ trong xã mình mà đến cả vùng lân cận.
Chính thức học hát then từ năm 24 tuổi, bà Niên được cụ Vi Thị Mè (Nghệ nhân Ưu tú, hiện đã 114 tuổi đang sinh sống tại xã Lục Hồn) truyền dạy nghi lễ then và kỹ năng sử dụng các nhạc cụ truyền thống. Dưới sự chỉ dẫn của cụ Mè, bà Niên học thuộc lòng cách thực hành then cổ, cách hành lễ, múa then, sử dụng đàn tính, chập chọe, nhạc cụ cúng lễ để tổ chức nghi lễ như lễ cầu an, lễ cấp sắc, lễ cầu mùa, giải hạn. Bà Niên dần đã trở thành một thầy then có uy tín trong cộng đồng người Tày.
Do bận rộn với việc xây dựng gia đình, sinh con và gánh vác việc nhà chồng, bà Niên đành tạm gác việc thực hành then mất mấy năm. Đến năm 30 tuổi, niềm đam mê hát đã thôi thúc trở lại, bà chính thức hành nghề thầy then nối ngôi theo tổ nghiệp. Năm 32 tuổi, bà Niên bắt đầu làm lễ cấp sắc lần đầu và đi làm các lễ lớn nhỏ giúp mọi người. Cho đến nay, bà Niên đã làm lễ cấp sắc nhiều lần, đã đạt thứ bậc cao nhất của người hành nghề then. Bà vẫn thường xuyên được bà con mời thực hành nhiều nghi lễ lớn nhỏ giúp bà con tại xã nhà và các xã lân cận. Từ sau năm 1990 đến nay, bà Niên thường được bà con cộng đồng người Tày di dân vào Tây Nguyên mời vào thực hành và truyền dạy các nghi lễ.
Bà Niên cho biết, những yếu tố tâm linh trong nghệ thuật diễn xướng then Tày gắn với những nghi lễ cụ thể. Người thực hành chủ yếu là phụ nữ (các bà then). Tại xã Lục Hồn xưa có một hai ông then nhưng đã qua đời hoặc chuyển đi nơi khác. Trong quá trình trình diễn âm nhạc, các bà then thay đổi luân phiên sử dụng đàn tính, chùm xóc nhạc.
Bà Niên được các bà then tôn xưng là "then cả" vì là chủ nhà và sẽ là người sử dụng đàn tính nhiều nhất. Các bài ngâm vịnh của bà Niên khi ra vào cửa cũng như hành trình lên mường trời (lầu then) đều do bà dẫn đầu. Các bà then còn lại sẽ làm theo. Đây có thể coi như một hình thức dạy theo lối truyền khẩu. Nghi lễ lẩu then mô tả quá trình lên mường trời của đội quân then với vai trò chủ đạo là cây tính tẩu và chùm xóc nhạc xuyên suốt chặng đường đi. Các nghệ nhân tái hiện lại cuộc hành trình như trong thế giới thực của người Tày với những khó khăn vất vả và khi vượt qua mỗi chặng đường đó sẽ đón nhận những thành quả ngọt ngào.
Theo Nghệ nhân Hà Thị Niên, trước đây, cứ mỗi lần có một canh hát then tại một gia đình nào đó là cả bản tập trung đến xem, cứ mỗi lần có then về làm lễ trong bản là cả bản vui như có hội. Cả bản lại có cơ hội tập trung để xem diễn xướng then, để được nghỉ ngơi việc đồng áng bận rộn, được giao lưu tình cảm. Các bà, các mẹ, các chị lại có cơ hội trổ tài khéo tay cắt hoa giấy, gấp chim én bằng giấy nhiều màu sắc chuẩn bị làm đồ lễ cúng. Trai thanh nữ tú thì vào rừng hái bách thức hoa về làm lễ dâng hoa trong canh hát và làm các loại bánh cúng.
Hiện nay, bà Hà Thị Niên vẫn đang tích cực tham gia thực hành then, đặc biệt trong các dịp lễ trọng như lễ cầu mùa, lễ cấp sắc, lễ mừng thọ, lễ giải hạn, lễ mừng nhà mới, biểu diễn then cổ tại các sự kiện văn hóa, hội đình Lục Nà và giao lưu văn nghệ trong và ngoài tỉnh. Bà Niên có khả năng ghi nhớ hàng trăm bài hát then cổ với nội dung phong phú, mang tính giáo huấn, truyền thống lịch sử, nguồn gốc dân tộc, lòng hiếu thảo, cầu mong mùa màng, sức khỏe và an lành. Trong suốt hơn 40 năm hành nghề, bà đã trực tiếp truyền dạy cho 46 người thành nghề. Các học trò của bà không chỉ biết hành lễ mà còn thành thạo hát then, sử dụng các nhạc cụ then cổ và là thầy then có uy tín tại nhiều xã vùng cao Quảng Ninh cũng như tỉnh Lạng Sơn.
Với những đóng góp của mình cho công tác bảo tồn hát then, tháng 12/2025, bà Hà Thị Niên được Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam phong tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian.
