Serbia đang chứng kiến hàng loạt vụ bắt giữ, điều tra và từ chức sau khi phong trào sinh viên giành chiến thắng trước Đảng Tiến bộ Serbia (SNS) của Tổng thống Aleksandar Vucic trong cuộc bầu cử quốc hội trước thời hạn ngày 25/10. Những diễn biến này phản ánh sự thay đổi nhanh chóng trong đời sống chính trị Serbia, dù lực lượng giành chiến thắng chưa chính thức tiếp quản chính quyền.
Từ phong trào biểu tình đến chiến thắng bầu cử
Những biến động chính trị hiện nay tại Serbia bắt nguồn từ vụ sập mái che nhà ga ở thành phố Novi Sad ngày 1/11/2024. Thảm kịch làm dấy lên những nghi vấn về tham nhũng và trách nhiệm của các cơ quan chức năng, từ đó châm ngòi cho phong trào biểu tình do sinh viên dẫn đầu.
Trong 2 năm tiếp theo, các cuộc biểu tình chống tham nhũng lan rộng trên toàn quốc, thu hút sự tham gia của nhiều tầng lớp xã hội. Phong trào sinh viên dần trở thành lực lượng chính trị có ảnh hưởng, kêu gọi tăng cường trách nhiệm giải trình và minh bạch trong hoạt động của bộ máy nhà nước.
Tại cuộc bầu cử quốc hội trước thời hạn ngày 25/10/2026, liên danh do sinh viên dẫn dắt giành chiến thắng bất ngờ trước Đảng Tiến bộ Serbia (SNS) của Tổng thống Aleksandar Vucic. Kết quả này làm thay đổi tương quan chính trị tại Serbia sau nhiều năm đảng SNS giữ vai trò chi phối.
Cuộc bầu cử lựa chọn 250 đại biểu Quốc hội, không bao gồm các cơ quan chính quyền địa phương. Mặc dù lực lượng chiến thắng chưa chính thức tiếp quản bộ máy hành chính, an ninh và quân đội, những thay đổi đã bắt đầu xuất hiện tại nhiều cơ quan, tổ chức trên toàn quốc.
Các thông tin về bắt giữ quan chức, thay đổi lập trường chính trị và nghi vấn tiêu hủy tài liệu liên tục xuất hiện. Một trang web ẩn danh mang tên “Sự sụp đổ của hệ thống” (System Breakdown) sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để cập nhật các diễn biến theo thời gian thực. Trong khi đó, ông Vucic, hiện giữ vai trò lãnh đạo phe đối lập, tiếp tục xuất hiện trên các cơ quan truyền thông ủng hộ mình và tuyên bố sẽ tiếp tục đấu tranh chính trị.
Trong cuộc phỏng vấn với kênh truyền hình Pink tối 1/11, ông Vucic thừa nhận tình hình hiện nay gây khó khăn cho gia đình và những người ủng hộ, song khẳng định sẵn sàng đối mặt mọi tình huống. Ông cũng bác bỏ các cáo buộc liên quan hoạt động phạm pháp và tuyên bố không lo ngại nguy cơ cơ quan chức năng bắt giữ, vì cho rằng không có bằng chứng chống lại mình.
Hàng loạt vụ bắt giữ, điều tra và thay đổi nhân sự
Sau cuộc bầu cử, cơ quan chức năng Serbia tiến hành bắt giữ một số quan chức và doanh nhân có liên hệ với chính quyền trước đây. Trong số này có Marko Kricak, người đứng đầu lực lượng cảnh sát hình sự dưới thời ông Vucic, cùng một sĩ quan cảnh sát cấp cao khác. Hai người đối mặt nghi vấn lạm dụng chức vụ trong quá trình điều tra một vụ án giết người gây chú ý.
Trước đó, ông Kricak từng đối mặt cáo buộc đe dọa xâm hại tình dục một nữ sinh viên trong các cuộc biểu tình chống chính phủ. Tuy nhiên, vụ bắt giữ lần này không liên quan cáo buộc trên.
Ngày 2/11, cơ quan chức năng tiếp tục bắt giữ doanh nhân Davor Macura, chủ sở hữu ngân hàng tư nhân Alta Bank, sau khi nhà chức trách thu hồi giấy phép hoạt động của ngân hàng này. Theo cơ quan công tố, ông Macura đối mặt cáo buộc lạm dụng chức vụ vì nghi tìm cách chuyển hàng triệu USD ra khỏi kho tiền của ngân hàng.
Trong khi chờ thành lập chính phủ mới, lực lượng giành chiến thắng trong cuộc bầu cử kêu gọi các công tố viên và thẩm phán thực hiện đầy đủ trách nhiệm hoặc từ chức.
Dưới thời chính quyền trước, nhiều cuộc điều tra liên quan nghi vấn tham nhũng cấp cao chưa có kết luận, trong đó có vụ sập mái che nhà ga Novi Sad năm 2024.
Phong trào sinh viên cam kết tăng cường trách nhiệm giải trình và không để bất kỳ quan chức nào đứng ngoài sự giám sát của pháp luật. Vì vậy, dư luận Serbia đang chờ đợi kết quả rà soát các vụ án tồn đọng.
Tuy nhiên, trong tuyên bố ngày 3/11, Viện Công tố cấp cao tại Belgrade bày tỏ quan ngại về tình trạng mà cơ quan này mô tả là “bầu không khí truy bức và công kích” sau bầu cử, cùng sức ép chính trị từ một số cá nhân và tổ chức.
Cơ quan công tố cho rằng những sức ép này nhằm buộc một số quan chức từ chức, đồng thời thông báo tình hình tới phái đoàn Liên minh châu Âu (EU) tại Belgrade và Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu (OSCE).
Cùng thời gian này, các cơ quan công tố tiếp nhận nhiều đơn tố cáo mới liên quan nghi vấn gian lận bầu cử, đe dọa và sử dụng bạo lực đối với người biểu tình, nhà báo và các nhà hoạt động xã hội.
Cơ quan công tố phụ trách tội phạm có tổ chức cũng bắt đầu xem xét những cáo buộc về hoạt động giám sát trái pháp luật đối với một số cá nhân.
Ngày 2/11, luật sư Ivan Ninic cáo buộc một quan chức Bộ Tư pháp cùng hơn 30 quản giáo tại các nhà tù trên toàn quốc gây sức ép hoặc hối lộ phạm nhân để họ bỏ phiếu cho đảng của ông Vucic.
Ông Ninic công bố những hình ảnh mà ông cho là ảnh chụp màn hình các cuộc trao đổi trực tuyến, trong đó các quan chức thông báo số phiếu họ vận động được. Theo kết quả bầu cử, Đảng SNS giành ưu thế áp đảo trong các nhà tù.
Tại thị trấn Mali Zvornik, gần biên giới Bosnia, cảnh sát bắt giữ 6 người với cáo buộc cấp giấy tờ cư trú giả cho công dân Bosnia nhằm tạo điều kiện để họ bỏ phiếu cho đảng SNS.
Những thay đổi cũng diễn ra trong lĩnh vực truyền thông. Một số cơ quan báo chí, truyền hình trước đây thường xuyên ủng hộ ông Vucic đã điều chỉnh định hướng đưa tin theo hướng trung lập hơn. Đài Truyền hình quốc gia Serbia (RTS) tiến hành thay đổi bộ máy lãnh đạo và gửi lời xin lỗi khán giả về những thiếu sót trong hoạt động đưa tin trước đây. Trong khi đó, các cơ quan truyền thông như Informer và Pink vẫn duy trì lập trường ủng hộ ông Vucic.
Tại các địa phương, ngày càng nhiều ý kiến kêu gọi tổ chức bầu cử trước thời hạn. Đảng SNS thất thế tại thủ đô Belgrade và phần lớn các đô thị khác, sau thời gian dài giữ ưu thế trong hệ thống chính quyền địa phương. Nhân viên nhiều nhà hát, bảo tàng, tổ chức văn hóa, trường học và bệnh viện cũng yêu cầu những người đứng đầu do đảng SNS bổ nhiệm từ chức.
Tại Trường Trung học số 5 ở Belgrade, học sinh cáo buộc hiệu trưởng Ognjen Mrvaljevic tiêu hủy tài liệu của nhà trường. Tuy nhiên, ông Mrvaljevic bác bỏ cáo buộc và giải thích rằng ông chỉ loại bỏ những giấy tờ không còn cần thiết.
Nhà phân tích chính trị Slobodan Stupar nhận định đảng SNS đã bước qua giai đoạn duy trì ưu thế chính trị và những thay đổi trong hệ thống quyền lực có thể tiếp tục diễn ra theo hiệu ứng dây chuyền.
Những diễn biến sau bầu cử cho thấy Serbia đang bước vào giai đoạn chuyển tiếp chính trị với nhiều vấn đề cần giải quyết, đặc biệt là việc thành lập chính phủ mới, xử lý các cáo buộc vi phạm pháp luật và bảo đảm hoạt động ổn định của các cơ quan nhà nước.
