Từ các vùng bị thiên tai ở Nepal đến trại tị nạn Rohingya tại Bangladesh và những cộng đồng chịu ảnh hưởng bởi chiến tranh ở Ukraine, các bộ thiết bị điện mặt trời di động đang ngày càng được sử dụng trong hoạt động cứu trợ nhân đạo. Công nghệ cải tiến và chi phí giảm giúp những thiết bị này dễ tiếp cận hơn, nhưng thiếu kinh phí, khó khăn trong khâu phân phối và hạn chế về năng lực kỹ thuật vẫn là những trở ngại lớn.
Mỗi ngày, anh Mohammed Saber lại đặt một tấm pin mặt trời hình chữ nhật lên mái căn nhà tạm bằng tre và bạt, nơi gia đình anh đã sống nhiều năm tại một trại dành cho người sơ tán ở Teknaf, Bangladesh. Đây là chặng dừng chân của gia đình sau khi họ chạy trốn chiến dịch trấn áp của quân đội Myanmar nhằm vào người Rohingya năm 2017.
Tấm pin là một phần của bộ thiết bị điện mặt trời di động mà gia đình anh được nhận qua chương trình viện trợ nhân đạo cách đây sáu năm. Từ đó, thiết bị trở thành nguồn điện chính của gia đình, giúp nhiều sinh hoạt hàng ngày thuận tiện hơn.
“Giờ chúng tôi có thể sạc điện thoại, nấu ăn khi có đèn chiếu sáng, trẻ em có thể học vào buổi tối và dùng quạt trong mùa nóng” - anh Saber, 35 tuổi, nói.
Từ các vùng lũ lụt ở Nepal đến những trại tị nạn tại châu Phi, các chuyên gia cho biết năng lượng mặt trời đang ngày càng trở thành một phần của hoạt động cứu trợ thảm họa khi công nghệ được cải thiện, chi phí giảm và các tổ chức nhân đạo ngày càng coi khả năng tiếp cận điện là một nhu cầu thiết yếu.
Các giải pháp năng lượng tái tạo càng trở nên cần thiết trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm gia tăng và nghiêm trọng hóa thời tiết cực đoan, trong khi chiến tranh, các biện pháp trừng phạt và bất ổn chính trị khiến giá nhiên liệu hóa thạch leo thang.
Bộ thiết bị điện mặt trời di động, độc lập với lưới điện quốc gia
Bà Sarah Rosenberg-Jansen, nghiên cứu viên tại Viện Môi trường Stockholm - một viện nghiên cứu độc lập chuyên về môi trường, phát triển bền vững và chính sách - cho biết khi thiên tai xảy ra và nhu cầu nhân đạo tăng nhanh, các bộ thiết bị điện mặt trời có thể trở thành nguồn hỗ trợ đặc biệt hữu ích.
Đây là những thiết bị tích hợp nhỏ gọn sử dụng tấm pin mặt trời, không phụ thuộc vào mạng lưới điện và có thể dễ dàng di chuyển, sạc lại.
“Trong tình huống khẩn cấp, các bộ thiết bị điện mặt trời có thể được triển khai ngay lập tức” - bà Rosenberg-Jansen nói.
Các bộ thiết bị có thể có nhiều hình thức, từ đèn lồng, hệ thống điện mặt trời cho hộ gia đình, đèn pin, đệm sưởi cho đến bếp điện sử dụng năng lượng mặt trời. Các thiết bị này đặc biệt hữu ích trong những tình huống nước lũ dâng nhanh, chiến tuyến trong xung đột thay đổi hoặc tại các khu vực có đường sá hư hỏng khiến việc đi lại và vận chuyển thiết bị khó khăn.
Chi phí giảm giúp điện mặt trời mở rộng vai trò trong cứu trợ
Theo bà Rosenberg-Jansen, điện mặt trời còn có lợi thế là ít chịu những cú sốc giá như nhiên liệu hóa thạch, vốn vừa đắt đỏ vừa khó vận chuyển tới các vùng thiên tai hoặc xung đột. Chỉ vài thập kỷ trước, năng lượng mặt trời vẫn được xem là một lựa chọn đắt đỏ. Tuy nhiên, sản xuất quy mô lớn cùng những tiến bộ công nghệ đã kéo giá thành xuống và giúp các thiết bị này dễ tiếp cận hơn.
Ông Yuriy Boyechko, Giám đốc điều hành Hope For Ukraine - một tổ chức phi lợi nhuận có trụ sở tại Mỹ chuyên hỗ trợ các gia đình chịu ảnh hưởng bởi chiến tranh tại Ukraine - cho biết các bộ thiết bị điện mặt trời cũng ngày càng dễ sử dụng.
“Chúng tôi có những cụ ông, cụ bà khoảng 75-80 tuổi nhận các bộ thiết bị này” - ông Boyechko nói. “Chỉ cần cắm vào là dùng.”
Việc sử dụng điện mặt trời trong cứu trợ nhân đạo hiện xuất hiện tại nhiều nơi. Ở ngoại ô Karachi, trung tâm kinh tế của Pakistan, một phòng khám bệnh lao do tổ chức y tế nhân đạo Bác sĩ Không Biên giới vận hành sử dụng năng lượng mặt trời. Tại hạt Renk ở Nam Sudan, cơ quan di cư của Liên hợp quốc đã lắp đặt các hệ thống lọc nước sử dụng điện mặt trời cho những gia đình phải rời bỏ nhà cửa do chiến tranh ở nước láng giềng Sudan.
Sau trận lũ lớn tại Nepal hồi tháng 8 khiến 1.455 người thiệt mạng và 5.285 người mất tích, trong đó có hàng trăm người nước ngoài, các tổ chức trong nước và quốc tế đã khẩn trương viện trợ các bộ thiết bị điện mặt trời. Trong số đó có SolarBuddy, một tổ chức từ thiện có trụ sở tại Australia chuyên cung cấp các giải pháp chiếu sáng bằng năng lượng mặt trời.
Thiếu kinh phí và hệ thống cứu trợ cũ vẫn là rào cản
Ông Mark Gibson thuộc Global Platform for Action (GPA) - một sáng kiến thúc đẩy khả năng tiếp cận nguồn năng lượng sạch, đáng tin cậy và có giá hợp lý - cho biết việc đưa điện mặt trời vào hoạt động cứu trợ không phải lúc nào cũng thuận lợi.
Nhiều cơ quan cứu trợ đã sử dụng những hệ thống vận hành được thiết lập từ lâu, trong đó máy phát điện diesel thường nằm trong các hợp đồng thuê và thỏa thuận dài hạn. Chuyển sang điện mặt trời đồng nghĩa với việc phải làm quen với hệ thống mới và xây dựng chuỗi phân phối mới, đôi khi trong những môi trường có mức độ rủi ro cao.
Bà Aimee Jenks, phụ trách một chương trình của GPA, cho biết việc cắt giảm nguồn tài trợ quốc tế gần đây cũng làm suy yếu, thậm chí xóa bỏ một số phương thức mới vừa bắt đầu được áp dụng.
“Phần lớn chuyên môn kỹ thuật về năng lượng trong lĩnh vực nhân đạo đã bị cắt giảm” - bà Jenks nói. “Điều đó đang kéo lùi nhiều tiến bộ đã đạt được.”
Dù giá điện mặt trời đã giảm, chi phí vẫn vượt quá khả năng của nhiều gia đình và tổ chức cứu trợ. Ông Boyechko cho biết đến cuối năm 2026, tổ chức Hope For Ukraine dự kiến đã phân phát hơn 3.200 bộ thiết bị.
“Nhưng chúng tôi mất hai năm mới đạt được con số đó vì vấn đề kinh phí” - ông Boyechko nói. “Chúng tôi có danh sách chờ khoảng 20.000 gia đình. Chúng tôi thực sự không thể đáp ứng kịp nhu cầu.”
Không có nguồn năng lượng nào hoàn hảo, nhưng việc chuyển sang năng lượng tái tạo có thể giúp giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch gây ô nhiễm. Với anh Saber, một trong hơn 1 triệu người tị nạn thuộc cộng đồng sắc tộc và tôn giáo Rohingya của Myanmar hiện sống tại Bangladesh, ý nghĩa của bộ thiết bị điện mặt trời trước hết rất cụ thể: giúp gia đình anh có điện trong căn nhà tạm.
“Nó đã cải thiện cuộc sống của gia đình tôi” - anh Saber nói.
