Chuyển động mới của đời sống văn hóa cơ sở

Sau hơn 9 tháng triển khai thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, Quảng Ninh ghi nhận nhiều dấu ấn mới trong các nhiệm vụ bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời tạo thêm nguồn lực cho phát triển KT-XH. Nhất là từng bước phát huy giá trị văn hóa, sức sáng tạo của con người, tạo động lực cho phát triển bền vững.

Phát huy giá trị văn hoá, thúc đẩy phát triển kinh tế

Không chỉ hình thành, phát triển, bảo tồn và phát huy tốt vốn văn hoá cơ sở trên địa bàn, Quảng Ninh hiện đang khai thác văn hoá theo phương thức "động", biến văn hóa thành sản phẩm du lịch có sức hút thị trường, đưa văn hoá trở thành tài nguyên, tài sản, mang lại thu nhập trực tiếp cho chính những chủ thể văn hóa.

Đến làng quê Yên Đức, điểm du lịch cộng đồng có tiếng ở Quảng Ninh, du khách sẽ được xem những suất diễn múa rối nước diễn ra thường xuyên. Mỗi chương trình có một tích trò khác nhau, nhưng đậm chất làng quê với những nhân vật quen thuộc và những diễn viên chính là những người dân Yên Đức. Nếu như trước đây, rối nước thường chỉ diễn ra cho người dân Yên Đức xem, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của người dân, thì nay đã trở thành sản phẩm du lịch thực tế, tạo ra giá trị vật chất cụ thể; góp phần mang lại thu nhập, nâng cao đời sống cho người dân Yên Đức và hơn hết định hình một sản phẩm du lịch đặc trưng của Yên Đức.

Chị Nguyễn Thị Thuý, hướng dẫn viên Công ty TNHH Du lịch làng quê Yên Đức, cho biết: Khi những hoạt động văn hoá quen thuộc, thường ngày của người dân trở thành sản phẩm du lịch, người đầu tiên hưởng lợi là người dân. Đây là động lực lớn để chính người dân giữ vốn và phát huy vốn văn hoá của mình.

Một du khách đến từ Mỹ có mặt tại làng quê Yên Đức, chia sẻ: Khách nước ngoài chúng tôi đến các quốc gia, vùng đất khác đều có nhu cầu đầu tiên là tìm hiểu, trải nghiệm bản sắc văn hoá của đất nước đó. Vì vậy, đến đây, chúng tôi rất thích xem các hoạt động đặc trưng văn hoá như múa rối nước tại đây.

Múa rối nước là loại hình văn hoá nghệ thuật dân gian được hình thành xuất phát từ đời sống thường nhật, từ hoạt động văn hoá, lề lối ứng xử… của người dân, trải qua nhiều thế hệ, nhiều giai đoạn gìn giữ và phát huy, được chọn lọc tự nhiên, trở thành kết tinh và được nhiều người biết đến, tham gia thực hiện, trải nghiệm và hưởng thụ… Tại Yên Đức, từ đời sống hằng ngày, múa rối nước trở thành sản phẩm du lịch hút du khách.

Trên địa bàn Quảng Ninh, vốn văn hoá cơ sở được đánh giá rất giàu có, phong phú, đa màu sắc, trở thành nét riêng, nét nổi bật của mỗi vùng đất, mỗi địa bàn dân cư Quảng Ninh. Đây là điều kiện, cơ hội để văn hoá cơ sở trở thành sản phẩm du lịch; mang lại giá trị kinh tế thiết thực, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Nếu vùng núi Quảng Ninh đậm sắc màu văn hóa với hát then, nhảy sạp, phụ nữ Sán Dìu đá bóng, lễ cấp sắc, hội lúa mới, lễ mở cửa rừng…, thì miền biển lại mang nét đặc trưng của hò biển, lễ cầu ngư, tục thi “Ông Voi” ở làng biển Trà Cổ, hội bơi chải vùng sông nước Hà Nam, Quan Lạn… Ở các vùng nông thôn, những chiếu chèo, hội văn hóa ngày mùa, hội thi cờ tướng, cờ người, hội thả diều, các phong trào nhảy dân vũ, liên hoan nghệ thuật quần chúng… góp phần tạo nên đời sống văn hóa phong phú, giàu bản sắc. Không chỉ đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa của người dân, những hoạt động này còn mở ra dư địa phát triển du lịch, từng bước chuyển hóa giá trị văn hóa thành sản phẩm đặc trưng của mỗi địa phương. Chị Đỗ Thị Nhung, Phó Phòng Kinh tế phường Quảng Yên, cho biết: Kinh tế văn hóa đang là hướng đi được nhiều địa phương, trong đó có Quảng Yên, quan tâm khai thác nhằm tạo động lực phát triển mới.

Bên cạnh văn hóa quần chúng, hệ thống di sản với những công trình tín ngưỡng, tôn giáo, kiến trúc cổ, cảnh quan, thắng cảnh cùng những câu chuyện về danh nhân cũng là nguồn lực quan trọng để phát triển kinh tế - xã hội. Nếu được khai thác hợp lý, những giá trị này không chỉ được bảo tồn, phát huy mà còn có thể trở thành sản phẩm du lịch giàu sức hấp dẫn.

Thượng tọa Thích Đạo Hiển, Phó Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành phố Quảng Ninh, cho biết: Mỗi đình, đền, chùa, miếu đều có lễ mở cửa hằng năm, gắn với hoạt động tưởng niệm các nhân thần, thiên thần được thờ phụng. Đi cùng phần lễ thường là phần hội, tạo nên không gian để người dân và du khách trực tiếp tham gia, hòa mình vào các hoạt động văn hóa, trải nghiệm đời sống tâm linh và cảm nhận những giá trị tinh thần tích cực. Đây chính là nguồn vốn văn hóa quý giá để các địa phương phát triển du lịch, đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng, đồng thời tạo thêm sinh kế từ việc phát huy những giá trị sẵn có.

Chị Nguyễn Thanh Nhàn, phường Hạ Long, cho biết: Tôi đến dự lễ hội đền An Sinh ngoài thành tâm cầu mong những điều tốt đẹp cho bản thân còn là cơ hội được thưởng thức ẩm thực truyền thống, xem tái hiện các nghi lễ, trình diễn trang phục dân tộc và nghe những làn điệu dân ca của các chiếu chèo nổi tiếng Đông Triều xưa... Có lẽ vì thế mà văn hóa có một sức sống mới, không còn khô khan mà thực sự trở thành thỏi nam châm thu hút khách du lịch.

Hiện nay, Quảng Ninh có 2 di sản thế giới; 609 di tích, trong đó 8 di tích quốc gia đặc biệt và 57 di tích quốc gia; 13 bảo vật quốc gia, 132 lễ hội... Đây là dư địa rất lớn để phát triển kinh tế từ văn hoá di sản.

Xác định rõ điều đó, Quảng Ninh ngày càng nâng tầm văn hoá thành các thương hiệu du lịch. Tháng 10/2025, lần đầu tiên Quảng Ninh tổ chức “Hạ Long concert 2025”; ngay sau đó, các chương trình nghệ thuật này đã trở thành sản phẩm du lịch, được tổ chức định kỳ, không chỉ mang đến trải nghiệm thưởng thức nghệ thuật đỉnh cao mà còn thu hút rất đông khách du lịch. Một loạt các concert có quy mô đã trở thành thương hiệu Quảng Ninh như: “Tự hào theo Đảng quang vinh”, “Thanh âm kỷ nguyên mới”, concert khai mạc Carnaval, “Quảng Ninh - Thành phố rạng rỡ tương lai”... trong đó có những chương trình concert có quy mô đến 100.000 người tham gia.

Nhiều hoạt động văn hoá khác của Quảng Ninh vừa là hoạt động kích cầu du lịch vừa trở thành ngày hội văn hóa của nhân dân. Điểm nhấn như Chương trình nghệ thuật khai mạc Carnaval Hạ Long 2026; vũ hội đường phố “Vũ điệu 5 châu - Quảng Ninh chào hè”; biểu diễn âm nhạc đường phố; tuần phim Quảng Ninh chào hè 2026; triển lãm các tác phẩm văn học nghệ thuật, điêu khắc Vùng mỏ; các giải võ thuật cổ truyền, Vovinam, Taekwondo cấp tỉnh và mở rộng; phố ẩm thực quốc tế Hạ Long... Gần đây, Quảng Ninh còn có trình chiếu 3D Mapping, drone light, duy trì bắn pháo hoa nghệ thuật hằng đêm tại tổ hợp giải trí, ẩm thực đến VUI-Fest Hạ Long, chương trình nhạc nước nghệ thuật Halo Bay Show, tour Bảo tàng đêm - Hành trình di sản, Đọc sách giữa kỳ quan tổ chức định kỳ thứ Sáu, Bảy, Chủ nhật hằng tuần...

Những hoạt động văn hoá trên thu hút số lượng lớn khách tham gia, ngay cả vào mùa thấp điểm, kéo theo đó là tạo chuỗi giá trị dịch vụ như: Ẩm thực, hội chợ OCOP, lưu trú, tham quan, mua sắm... góp phần phát triển kinh tế du lịch và định vị thương hiệu điểm đến năng động Quảng Ninh. Tính trong 9 tháng qua, Quảng Ninh đón 18,8 triệu lượt khách, trong đó trên 4,2 triệu lượt khách quốc tế, doanh thu du lịch đạt trên 56.400 tỷ đồng, qua đó đóng góp quan trọng vào tốc độ tăng trưởng kinh tế của thành phố đạt 12,54%, cao nhất cả nước.

Văn hoá cơ sở Quảng Ninh đã và đang phát huy giá trị, đi vào đời sống văn hoá tinh thần và vật chất cho người dân, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn. Chuyển động này đúng với định hướng của Nghị quyết số 17-NQ/TU ngày 30/10/2023 của Ban Chấp hành Đảng bộ Quảng Ninh về xây dựng và phát huy giá trị văn hoá sức mạnh con người Quảng Ninh trở thành nguồn lực nội sinh, động lực cho phát triển nhanh, bền vững, trong đó xác định rõ mục tiêu: "Đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển”. Từ đó, hiện thực hoá Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa; xây dựng Đề án phát triển kinh tế di sản, du lịch đêm và công nghiệp văn hóa thành phố Quảng Ninh đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Con người là trung tâm, chủ thể và mục tiêu của phát triển

Câu chuyện khai thác hợp lý, sáng tạo các giá trị văn hóa để góp phần tăng trưởng kinh tế chỉ là một lát cắt nhỏ về việc văn hóa được đặt ngang tầm với kinh tế - xã hội theo nhận thức mới mà Nghị quyết số 80-NQ/TW đặt ra. Thực tế chứng minh, trong xã hội hiện đại, văn hóa là nền tảng quan trọng tạo ra môi trường xã hội ổn định, lành mạnh, khuyến khích sáng tạo, đổi mới. Việc khai thác hợp lý, sáng tạo các giá trị văn hóa không chỉ góp phần tăng trưởng kinh tế, mà còn lan tỏa hình ảnh, uy tín và vị thế của đất nước trên trường quốc tế. Tuy nhiên, để văn hóa và con người thực sự trở thành nguồn lực phát triển, cần có cơ chế, chính sách phù hợp, đầu tư xứng đáng và cách tiếp cận khoa học.

Từ Nghị quyết số 80-NQ/TW, Ban Thường vụ Thành ủy Quảng Ninh đã ban hành Chương trình hành động số 12-CTr/TU (ngày 13/2/2026) nhằm khẩn trương đưa quan điểm, định hướng lớn của Trung ương vào thực tiễn địa phương. Quảng Ninh xác định mục tiêu xây dựng nền văn hóa giàu bản sắc, kiến tạo môi trường văn hóa lành mạnh từ gia đình, nhà trường đến xã hội và không gian số, gắn với nâng cao chất lượng quản trị xã hội và chỉ số hạnh phúc của người dân. Cùng với đó, toàn thành phố tăng cường bảo tồn, tôn tạo, phát huy hiệu quả các di sản văn hóa và các loại hình nghệ thuật truyền thống; phát triển đồng bộ hệ thống thiết chế văn hóa; nâng cao chất lượng nguồn nhân lực lĩnh vực văn hóa...

Những mục tiêu mà Quảng Ninh đặt ra tại Chương trình hành động số 12-CTr/TU cũng thể hiện rõ quan điểm nhất quán về việc đặt con người vào trung tâm, chủ thể và mục tiêu của phát triển. Đó là phấn đấu đến năm 2030, 100% xã, phường, đặc khu có thiết chế văn hóa đáp ứng nhu cầu sáng tạo và thụ hưởng văn hóa của người dân; 90% thiết chế văn hóa cơ sở (trung tâm văn hóa - thể thao cấp xã, nhà văn hóa, khu thể thao thôn) hoạt động thường xuyên, hiệu quả. Đồng thời, phấn đấu có 100% học sinh, học viên, sinh viên được tiếp cận và tham gia thường xuyên các hoạt động nghệ thuật, giáo dục di sản văn hóa, qua đó bồi đắp nền tảng giá trị, hình thành nhân cách và khát vọng phát triển trong thế hệ trẻ...

Quyết tâm từ nhận thức đã tạo chuyển biến rõ rệt về hành động, rõ nét nhất là phong trào Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa tiếp tục được nâng cao chất lượng, góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trong cộng đồng dân cư, từng bước thu hẹp khoảng cách về thụ hưởng văn hóa giữa thành thị và nông thôn, giữa các vùng miền. Hết năm 2025, toàn thành phố có 97% tổng số gia đình đạt danh hiệu “Gia đình văn hóa”. Công tác rà soát, bổ sung, sửa đổi hương ước, quy ước tại cộng đồng dân cư đang được triển khai bài bản, phát huy dân chủ ở cơ sở, nhất là sau khi thực hiện sắp xếp toàn bộ các thôn, khu phố trong toàn tỉnh. Hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở tiếp tục được củng cố và phát huy hiệu quả, gắn liền với việc người dân được tạo điều kiện tham gia xây dựng, tổ chức, quản lý, giám sát, sáng tạo và thụ hưởng các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao. Thành phố khuyến khích người dân phát huy vai trò tự quản trong giữ gìn an ninh trật tự, bảo vệ môi trường, xây dựng cảnh quan và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.

Song song với phát huy giá trị di sản và các hoạt động văn hóa cơ sở, Quảng Ninh chú trọng xây dựng môi trường văn hóa gắn với chuyển đổi số, đưa lịch sử, truyền thống, văn hóa và con người địa phương đến gần hơn với cộng đồng. Các cấp, ngành đẩy mạnh tuyên truyền, quảng bá lễ hội truyền thống, làng nghề, sản phẩm du lịch đặc thù và giá trị di sản trên các nền tảng số; đồng thời xây dựng Đề án mô hình "Nhà văn hóa số giai đoạn 2026-2030" và triển khai Đề án “Tuyên truyền về lịch sử, truyền thống, văn hóa, con người Quảng Ninh thông qua truyền thông sáng tạo trên nền tảng số đến năm 2030”.

Nổi bật trong các hoạt động này là chiến dịch truyền thông số “Tôi yêu Quảng Ninh” của Thành Đoàn, phát huy tinh thần xung kích, sáng tạo của đoàn viên, thanh niên trong chuyển đổi số và quảng bá hình ảnh địa phương. Thông qua sáng tạo nội dung số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), chiến dịch góp phần lan tỏa những nét đẹp về vùng đất, con người Quảng Ninh trên không gian mạng, tạo sức hấp dẫn đối với cộng đồng, nhất là giới trẻ.

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam, nhằm tôn vinh các giá trị văn hóa truyền thống, khơi dậy lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết và niềm tự hào dân tộc. Cụ thể hóa chủ trương này, UBND thành phố Quảng Ninh đã ban hành Kế hoạch số 387/KH-UBND ngày 24/8/2026 về tổ chức Ngày Văn hóa Việt Nam trên địa bàn thành phố giai đoạn 2026-2030.

Theo kế hoạch, nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch sẽ được tổ chức, từ triển lãm, trưng bày tư liệu, hình ảnh về những thành tựu phát triển văn hóa, công nghiệp văn hóa và bảo tồn, phát huy giá trị di sản đến các chiến dịch sáng tác chuyên đề, triển lãm chuyên sâu, chương trình trình diễn nghệ thuật kết hợp truyền thống với đương đại, giải thể thao quần chúng và sự kiện văn hóa đối ngoại. Thành phố đồng thời chú trọng phát triển các tuyến du lịch trải nghiệm gắn với không gian di sản, làng nghề và cộng đồng bản địa; đẩy mạnh tuyên truyền lưu động, tổ chức thư viện lưu động, luân chuyển sách, báo và các hoạt động khuyến đọc, nhất là tại địa bàn vùng sâu, vùng xa. Qua đó, từng bước đưa các giá trị văn hóa thấm sâu vào đời sống, mở rộng cơ hội tiếp cận và thụ hưởng văn hóa cho người dân, đồng thời tạo thêm động lực phát triển du lịch và công nghiệp văn hóa địa phương.

Năm 2026 là năm đầu tiên triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Và thành phố Quảng Ninh đang nỗ lực với quyết tâm cao nhất đưa văn hóa thực sự trở thành một trong những trụ cột phát triển quan trọng trong chiến lược tăng trưởng thời kỳ mới.