Tập đoàn công nghệ Meta, công ty mẹ của Facebook, thông báo tạm dừng kế hoạch triển khai các điều khoản thương mại mới dành cho khách hàng doanh nghiệp sau làn sóng phản đối từ giới báo chí và các tổ chức vận động vì một mạng internet mở. Các cơ quan truyền thông lo ngại những quy định này có thể cho phép Meta tự động thu thập nội dung từ các trang báo điện tử mà không cần sự đồng ý của chủ sở hữu hoặc trả phí, sau đó sử dụng dữ liệu để phát triển các sản phẩm cạnh tranh, trong đó có trí tuệ nhân tạo (AI).
Meta Platforms, Inc. (Meta) là tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới có trụ sở tại Mỹ, do Mark Zuckerberg đồng sáng lập năm 2004 với tên gọi ban đầu là Facebook. Năm 2021, tập đoàn đổi tên thành Meta, đánh dấu chiến lược mở rộng hoạt động sang các lĩnh vực công nghệ mới. Hiện Meta sở hữu và vận hành nhiều nền tảng mạng xã hội, nhắn tin phổ biến toàn cầu như Facebook, Instagram, WhatsApp, Messenger và Threads. Bên cạnh đó, tập đoàn đẩy mạnh phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) với Meta AI, dòng mô hình AI Llama, cùng các sản phẩm thực tế ảo và thực tế tăng cường như kính thông minh Ray-Ban Meta và thiết bị thực tế ảo Meta Quest.
Theo kế hoạch ban đầu, Meta dự kiến áp dụng các điều khoản kinh doanh mới từ ngày 30/10. Những quy định này cho phép tập đoàn sử dụng các công cụ tự động để truy cập, thu thập, lưu trữ và phân tích thông tin từ những trang web có liên kết với tài khoản doanh nghiệp trên các nền tảng của Meta.
Các cơ quan báo chí và tổ chức phản đối lo ngại Meta có thể tự động thu thập nội dung từ các trang tin điện tử mà không cần sự đồng ý của chủ sở hữu và không phải trả phí. Đáng chú ý, tập đoàn có thể sử dụng nguồn dữ liệu này để phát triển các sản phẩm trí tuệ nhân tạo (AI), trong đó có những dịch vụ cạnh tranh trực tiếp với các cơ quan báo chí. Theo các bên phản đối, quy định mới có nguy cơ ảnh hưởng đến tất cả khách hàng doanh nghiệp, kể cả những đơn vị không đồng ý với việc thu thập dữ liệu.
Tuy nhiên, Meta bác bỏ những lo ngại trên, khẳng định các điều khoản mới chỉ phục vụ hoạt động quảng cáo và các sản phẩm dành cho doanh nghiệp, không nhằm thu thập nội dung báo chí hay thay đổi cách tập đoàn khai thác dữ liệu từ các trang web.
Ngoài ra, các bài đăng công khai của người dùng trên Facebook và Instagram vốn có thể bị các công cụ tự động thu thập để phục vụ việc huấn luyện các mô hình AI.
Làn sóng phản đối lan rộng tại châu Âu
Ngày 28/10, theo đề nghị của 180 cơ quan báo chí Na Uy, một tòa án nước này ban hành lệnh tạm thời đình chỉ việc áp dụng các điều khoản mới của Meta trong thời gian xem xét đầy đủ tính hợp pháp của những quy định này.
Hiệp hội Doanh nghiệp Truyền thông Na Uy (MBL) ủng hộ vụ kiện. Các tờ báo thành viên của hiệp hội hiện chiếm khoảng 97% tổng lượng phát hành báo in tại Na Uy. Chủ tịch Hội đồng quản trị MBL, bà Lene Eltvik Vindfeld, bày tỏ sự hài lòng khi tòa án đồng tình với lập luận rằng Meta nắm giữ vị thế thống lĩnh trên thị trường liên quan và các điều khoản mới thiếu hợp lý.
Ngày 30/10, Cơ quan Cạnh tranh và Thị trường Anh (CMA) thông báo mở cuộc điều tra riêng về các điều khoản này. CMA lo ngại việc Meta yêu cầu các cơ quan báo chí và doanh nghiệp cung cấp nội dung chấp nhận những điều khoản mới có thể cấu thành hành vi áp đặt điều kiện thương mại không công bằng, vi phạm pháp luật.
Về phía Meta, tập đoàn tiếp tục khẳng định những thay đổi không ảnh hưởng đến cách thức sử dụng công cụ thu thập dữ liệu web. Ngày 16/10, người phát ngôn Meta, ông Andy Stone, viết trên mạng xã hội X rằng mục đích của việc cập nhật điều khoản là bảo đảm Meta có thể thu thập thông tin chính xác về các sản phẩm đang bán trên những trang web bên thứ ba, phục vụ hoạt động đề xuất quảng cáo và nội dung trên nền tảng, chứ không nhằm thu thập dữ liệu từ các trang báo điện tử.
Ông Stone đưa ra giải thích này sau khi Phòng thí nghiệm Báo chí Nieman (Nieman Journalism Lab) thuộc Đại học Harvard công bố báo cáo cảnh báo về những rủi ro pháp lý từ các điều khoản mới. Theo báo cáo, cách diễn đạt trong các điều khoản có thể tạo cơ sở để Meta lập luận rằng tập đoàn có quyền thu thập nội dung từ các trang tin điện tử và sử dụng dữ liệu đó để huấn luyện các sản phẩm AI. Nieman Journalism Lab cho biết đã tham khảo ý kiến của ba chuyên gia pháp lý để đánh giá những quy định này.
Dù chưa ghi nhận vụ kiện nào liên quan tại Mỹ, Hiệp hội Các nhà xuất bản Mỹ (AAP) đã kêu gọi Meta rút lại các điều khoản mới. Trong một tuyên bố, Chủ tịch kiêm Giám đốc điều hành AAP, bà Maria A. Pallante, cho rằng việc Meta đưa ra những điều khoản khắt khe cho thấy tập đoàn ngầm thừa nhận cần có sự cho phép của chủ sở hữu khi sử dụng các tác phẩm sáng tạo để phát triển và cải thiện sản phẩm. Tuy nhiên, theo bà Pallante, Meta đồng thời lợi dụng vị thế thống lĩnh thị trường để buộc các doanh nghiệp sử dụng nền tảng của mình phải chấp thuận những điều kiện đó.
Sau khi Nieman Journalism Lab công bố báo cáo, Meta đã loại bỏ từ "huấn luyện" khỏi nội dung cập nhật, song tiếp tục khẳng định các điều khoản không nhằm mục đích thu thập dữ liệu từ các trang báo điện tử.
Ngày 29/10, Meta thông báo đang tiếp thu ý kiến phản hồi và trước mắt vẫn duy trì các điều khoản hiện hành. Trên mạng xã hội X, ông Stone nhấn mạnh Meta coi trọng quan hệ với các đối tác và không có kế hoạch thay đổi chính sách khi chưa tham vấn đầy đủ các tổ chức ngành nghề cùng những bên liên quan.
Các cơ quan báo chí yêu cầu Meta có cam kết cụ thể
Dù Meta đã hoãn áp dụng các điều khoản mới, Hiệp hội Doanh nghiệp Truyền thông Na Uy cho rằng quyết định này cùng những lời bảo đảm từ tập đoàn vẫn chưa đủ để giải quyết các quan ngại.
Giám đốc điều hành MBL, bà Randi S. Øgrey, nhấn mạnh vấn đề không chỉ liên quan đến lợi ích kinh tế của các cơ quan báo chí mà còn ảnh hưởng đến quyền tiếp cận thông tin đáng tin cậy và có tính phản biện của công chúng. Theo bà, khi nền tảng tài chính của báo chí độc lập suy yếu, sự đa dạng của truyền thông và không gian thảo luận dân chủ cũng đứng trước nguy cơ chịu tác động tiêu cực.
Các cơ quan báo chí Na Uy đưa ra ba yêu cầu đối với Meta.
Thứ nhất, Meta phải cam kết trong các điều khoản mới rằng tập đoàn sẽ tôn trọng quyền từ chối cho phép thu thập dữ liệu của các cơ quan xuất bản.
Thứ hai, Meta chỉ được sử dụng nội dung báo chí trong các sản phẩm AI khi có thỏa thuận riêng trên cơ sở tự nguyện và phải trả phí sử dụng.
Thứ ba, Meta không được gây bất lợi cho các cơ quan báo chí không ký chấp thuận điều khoản mới trong quá trình phân phối nội dung trên các nền tảng mạng xã hội của tập đoàn.
Trong khi đó, Phong trào Vì một mạng internet mở (Movement for an Open Web - MOW), tổ chức đầu tiên gửi đơn khiếu nại lên CMA, đánh giá quyết định của Meta cùng cuộc điều tra của cơ quan quản lý Anh là một thắng lợi quan trọng, nhưng cảnh báo đây mới chỉ là bước khởi đầu. Ông Tim Cowen, đại diện MOW, cho rằng nếu CMA và các cơ quan quản lý khác không nhanh chóng thể hiện lập trường rõ ràng trước những hành vi có nguy cơ hạn chế cạnh tranh, các tập đoàn công nghệ lớn sẽ tiếp tục tận dụng sức mạnh thị trường để áp đặt những điều kiện tương tự.
Liên minh châu Âu theo dõi việc tuân thủ pháp luật của Meta
Ủy ban châu Âu (EC), cơ quan hành pháp của Liên minh châu Âu (EU), xác nhận đã trao đổi với Meta về các điều khoản kinh doanh mới và hoan nghênh quyết định hoãn áp dụng.
Người phát ngôn EC, bà Sara Simonini, cho biết Ủy ban cam kết bảo đảm các hoạt động của Meta tuân thủ pháp luật EU.
Theo quy định của EU, doanh nghiệp không được lạm dụng vị thế thống lĩnh thị trường. Những công ty giữ vai trò "người gác cổng" trong môi trường số, như Meta, cũng phải đưa ra các điều kiện sử dụng công bằng đối với doanh nghiệp hoạt động trên nền tảng của mình.
Bà Simonini đồng thời cho biết EC đã yêu cầu một số nhà cung cấp mô hình AI cung cấp thông tin chi tiết về nguồn dữ liệu phục vụ quá trình huấn luyện.
Động thái này phù hợp với Đạo luật AI mà EU thông qua năm 2024 và đang từng bước triển khai, nhằm tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm của các doanh nghiệp phát triển trí tuệ nhân tạo.
