Phát huy "sức mạnh mềm" trong kỷ nguyên số

Trong dòng chảy phát triển mới, văn hóa không chỉ là những giá trị cần gìn giữ mà ngày càng trở thành nguồn lực tạo nên sức sống và sức cạnh tranh của mỗi địa phương, mỗi quốc gia. Với lợi thế nổi trội về di sản, cảnh quan, bản sắc văn hóa và nền tảng du lịch, hạ tầng đồng bộ hiện đại, Quảng Ninh đang từng bước chuyển hóa những giá trị văn hóa quý báu thành sản phẩm, dịch vụ và trải nghiệm mới, tạo sự kết nối ngày càng rõ nét giữa văn hóa với kinh tế, công nghệ và sáng tạo. Từ đó, công nghiệp văn hóa được xác định là một không gian phát triển giàu tiềm năng, góp phần mở rộng dư địa tăng trưởng, nâng cao giá trị của tài nguyên văn hóa và lan tỏa hình ảnh Quảng Ninh ra khu vực, quốc tế.

Khi văn hóa tạo ra giá trị kinh tế

Sở hữu hệ thống tài nguyên văn hóa phong phú, Quảng Ninh có những lợi thế đặc biệt để phát triển các ngành công nghiệp văn hóa. Cùng với hai di sản thiên nhiên và văn hóa thế giới liên tỉnh Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà, Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc, Quảng Ninh còn có hơn 600 di tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh; hơn 360 di sản văn hóa phi vật thể, trong đó có 19 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và gần 70 lễ hội truyền thống. Đây không chỉ là những giá trị cần bảo tồn, mà còn là nguồn nguyên liệu dồi dào cho sáng tạo và phát triển các sản phẩm văn hóa mới.

Những năm gần đây, cách tiếp cận ấy ngày càng rõ hơn trong thực tiễn. Nhiều chương trình nghệ thuật quy mô lớn như: “Hạ Long Concert 2025 “Hào khí di sản - Bừng sáng tương lai”, “Quảng Ninh - Đất Mỏ anh hùng”, “Tự hào theo Đảng quang vinh - Quảng Ninh vươn mình cất cánh”, “Quảng Ninh - Thành phố rạng rỡ tương lai”; carnaval Hạ Long; lễ hội hoa Anh đào - Mai vàng Yên Tử; liên hoan Xiếc quốc tế - Hạ Long 2019; Festival âm nhạc quốc tế - Hạ Long 2020; các lễ hội ẩm thực, show thực cảnh trong hang Ngọc Rồng, sân khấu trình diễn nhạc nước Halong Bay show hay mô hình như âm nhạc trên du thuyền, nghệ thuật đường phố... đã tạo nên những sản phẩm kết hợp giữa văn hóa, nghệ thuật, công nghệ và du lịch gắn với phát triển kinh tế ban đêm.

Những sự kiện có quy mô từ hàng chục nghìn đến hàng trăm nghìn người tham dự góp phần hình thành mô hình “du lịch sự kiện”, trong đó du khách không chỉ đến tham quan mà còn tìm kiếm những trải nghiệm văn hóa, nghệ thuật được tổ chức chuyên nghiệp, sáng tạo. Đáng chú ý, hiệu quả của các hoạt động này không chỉ nằm ở số lượng người tham dự. Mỗi sự kiện kéo theo nhu cầu về lưu trú, ăn uống, vận tải, mua sắm, giải trí, truyền thông; đồng thời tạo thị trường cho nghệ sĩ, đơn vị tổ chức sự kiện, doanh nghiệp dịch vụ và các ngành nghề sáng tạo. Văn hóa từ đó không đứng tách biệt mà bắt đầu kết nối với những lĩnh vực tạo ra giá trị gia tăng cho nền kinh tế.

Miss World 2026 là một minh chứng sinh động cho quá trình chuyển dịch ấy. Lần đầu tiên Việt Nam đăng cai Miss World, Quảng Ninh được lựa chọn là nơi tổ chức chương trình khai mạc cuộc thi lần thứ 73. Tối 12/8 vừa qua, tại Quảng trường biển Halong Marina, chương trình khai mạc đã tạo nên một không gian kết hợp giữa âm nhạc, nghệ thuật trình diễn, thời trang, ánh sáng và công nghệ, với sự hiện diện của 111 thí sinh đến từ các quốc gia và vùng lãnh thổ. Trong hành trình tại Quảng Ninh, các thí sinh được trải nghiệm nhiều không gian văn hóa, du lịch đặc trưng của địa phương, đặc biệt là vịnh Hạ Long. Di sản trở thành không gian, cảm hứng và chất liệu để tạo ra những sản phẩm hình ảnh, thời trang, nghệ thuật, nội dung truyền thông và trải nghiệm du lịch. Những giá trị vốn có của địa phương được giới thiệu tại Miss World - một sản phẩm có khả năng tiếp cận công chúng quốc tế.

Từ các sự kiện nghệ thuật, lễ hội, chương trình biểu diễn đến những hoạt động mang tầm quốc tế như Miss World, Quảng Ninh đang từng bước hình thành một phương thức phát triển, trong đó văn hóa trở thành cầu nối giữa di sản, du lịch, dịch vụ, công nghệ và sáng tạo. Đây cũng là cơ sở để địa phương chuyển từ khai thác đơn thuần tài nguyên sang xây dựng những sản phẩm có thương hiệu và giá trị gia tăng cao. Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Ninh, doanh thu từ nghệ thuật biểu diễn của tỉnh tăng từ khoảng 1,5 tỷ đồng năm 2019 lên gần 16 tỷ đồng năm 2023. Năm 2025, toàn tỉnh tổ chức và phê duyệt hơn 220 chương trình biểu diễn nghệ thuật, thu hút khoảng 680.000 lượt người tham dự.

Hình thành hệ sinh thái công nghiệp văn hóa

Hiện Quảng Ninh đang tập trung xây dựng Đề án phát triển kinh tế di sản, sản phẩm du lịch đêm và công nghiệp văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Đề án đặt mục tiêu đưa kinh tế di sản, công nghiệp văn hóa và du lịch đêm trở thành những trục động lực tăng trưởng mới, góp phần định vị Quảng Ninh là trung tâm văn hóa, nghệ thuật cấp vùng và điểm đến hấp dẫn của khu vực châu Á và thế giới.

Theo định hướng, đến năm 2030, công nghiệp văn hóa phấn đấu đóng góp khoảng 7% GRDP của địa phương; hình thành từ 3-5 sản phẩm, lĩnh vực công nghiệp văn hóa mũi nhọn gắn với lợi thế địa phương như điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, mỹ thuật, triển lãm, nhiếp ảnh và du lịch văn hóa; phấn đấu xây dựng thành công 2 thương hiệu liên hoan nghệ thuật, lễ hội văn hóa quốc tế về điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật; thường xuyên tổ chức các chương trình nghệ thuật đặc sắc có sự tham gia của các ca sĩ, nghệ sĩ nổi tiếng; tổ chức hoặc tham gia ít nhất 3 - 5 hoạt động giao lưu, hợp tác quốc tế về văn hóa, điện ảnh... Những mục tiêu này cho thấy Quảng Ninh không đặt công nghiệp văn hóa ở vị trí một hoạt động bổ trợ cho du lịch, mà hướng tới xây dựng thành một lĩnh vực kinh tế có khả năng tạo giá trị riêng.

PGS. TS. Đặng Văn Bài, nguyên Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ VH-TT&DL), Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia, chia sẻ: Trước hết, Quảng Ninh cần lựa chọn đúng những lĩnh vực có lợi thế cạnh tranh để tập trung đầu tư. Không nhất thiết phát triển dàn trải tất cả các ngành, mà cần hình thành một số lĩnh vực mũi nhọn có khả năng tạo thương hiệu, thu hút doanh nghiệp và lan tỏa sang những ngành khác. Nghệ thuật biểu diễn, điện ảnh, nhiếp ảnh, triển lãm, thời trang và du lịch văn hóa là những lĩnh vực có thể tận dụng trực tiếp lợi thế về cảnh quan, di sản, sự kiện và thị trường du lịch của Quảng Ninh. Cùng với đó, tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách theo hướng thông thoáng, phù hợp để khai thác hiệu quả thế mạnh văn hóa và con người; thúc đẩy hợp tác công - tư trong lĩnh vực văn hóa nhằm huy động thêm nguồn lực xã hội; gắn kinh tế di sản với công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo, tạo ra những sản phẩm, giá trị mới từ di sản.

Trong hệ sinh thái ấy, di sản cần được nhìn nhận không chỉ là đối tượng bảo tồn hay điểm đến tham quan, mà còn là nguồn “nguyên liệu” cho sáng tạo. Vịnh Hạ Long, Yên Tử, văn hóa các dân tộc thiểu số, văn hóa ngành Than, hệ thống lễ hội cùng những câu chuyện lịch sử của vùng đất có thể trở thành chất liệu cho phim ảnh, âm nhạc, thời trang, nhiếp ảnh, xuất bản, trò chơi điện tử, hoạt hình, triển lãm số, bảo tàng ảo và các sản phẩm trải nghiệm công nghệ. Những cách thức kể chuyện mới không chỉ làm giàu giá trị của di sản mà còn giúp các giá trị ấy tiếp cận gần hơn với giới trẻ, mở rộng khả năng tiếp cận công chúng trong nước và quốc tế.

Để công nghiệp văn hóa phát triển bền vững, Quảng Ninh đặc biệt chú trọng hoàn thiện cơ chế chính sách. Tỉnh đặt mục tiêu bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho lĩnh vực văn hóa, tăng dần theo yêu cầu thực tiễn. Đồng thời, thực hiện đầu tư xây dựng hạ tầng cơ sở văn hóa hiện đại tại khu vực đô thị; hỗ trợ phát triển mạng lưới không gian sáng tạo văn hóa, trung tâm sáng tạo nghệ thuật tại các đô thị nhằm thúc đẩy sự sáng tạo sản phẩm, dịch vụ văn hóa; thúc đẩy phát triển các loại hình nghệ thuật đương đại; xây dựng Quỹ văn hóa, nghệ thuật, truyền thông sáng tạo theo mô hình công - tư... Nguồn nhân lực cũng là yếu tố quyết định tạo dựng hệ sinh thái công nghiệp văn hóa. Hằng năm, Quảng Ninh đặt mục tiêu có ít nhất 80% cán bộ, công chức, viên chức làm công tác văn hóa được bồi dưỡng, cập nhật kiến thức, kỹ năng về quản lý văn hóa, chuyển đổi số và công nghiệp văn hóa.

Thành phố Quảng Ninh đang đứng trước một dư địa phát triển mới. Lợi thế về di sản, cảnh quan, con người và vị thế du lịch đã tạo nền tảng quan trọng; hệ thống sự kiện, lễ hội, chương trình nghệ thuật và những hoạt động quốc tế đang tạo ra những sản phẩm bước đầu; còn công nghệ và sự tham gia ngày càng sâu của doanh nghiệp mở ra khả năng hình thành một hệ sinh thái sáng tạo rộng lớn hơn. Với định hướng phát triển công nghiệp văn hóa có trọng tâm, lựa chọn những lĩnh vực mũi nhọn, hoàn thiện cơ chế, thu hút nguồn lực xã hội và thúc đẩy đổi mới sáng tạo, Quảng Ninh có cơ sở để từng bước biến những tài nguyên văn hóa đặc sắc thành nguồn lực kinh tế mới. Khi ấy, văn hóa không chỉ làm giàu đời sống tinh thần, quảng bá hình ảnh địa phương, mà còn trở thành một động lực tăng trưởng, góp phần nâng cao sức cạnh tranh và tạo dựng vị thế của Quảng Ninh trên bản đồ văn hóa, sáng tạo của khu vực và quốc tế.