Văn hóa - Trụ cột chiến lược bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng - Bài 2: Giữ “gốc văn hóa” tăng sức đề kháng xã hội

Trong Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về “Phát triển văn hóa Việt Nam”, lần đầu tiên khái niệm “thế trận văn hóa” được nhấn mạnh, gắn với QP-AN và bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng, đánh dấu bước chuyển mạnh mẽ trong tư duy chiến lược của Đảng về vai trò của văn hóa.

Củng cố “thế trận văn hóa” từ gốc

Quảng Ninh sở hữu nền văn hóa giàu bản sắc, được hình thành từ sự giao thoa của văn hóa biển, văn hóa công nhân mỏ và văn hóa cộng đồng các dân tộc thiểu số. Đó là không gian văn hóa hội tụ giữa truyền thống và hiện đại, giữa chiều sâu lịch sử và tinh thần đổi mới, tạo nên sức mạnh tinh thần đặc biệt của vùng đất mỏ anh hùng.

Nơi đây không chỉ có Di sản - Kỳ quan thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà, Di sản văn hóa thế giới Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc mà còn là cái nôi của giai cấp công nhân Việt Nam với giá trị tinh thần “Kỷ luật và Đồng tâm” đã trở thành biểu tượng của ý chí đoàn kết, vượt khó và khát vọng cống hiến.

Toàn tỉnh hiện có 609 di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh các loại; hơn 360 di sản văn hóa phi vật thể, trong đó có 19 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cùng nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng các dân tộc Kinh, Tày, Dao, Sán Chay, Sán Dìu... Đây không chỉ là nguồn tài nguyên văn hóa quý giá mà còn là “mạch nguồn” bồi đắp lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm công dân trong mỗi người dân Quảng Ninh. Chính những không gian văn hóa sống động ấy đã góp phần truyền tải sâu sắc giá trị truyền thống, giúp người dân và du khách hiểu đúng hơn về lịch sử, văn hóa dân tộc.

Để khơi thông, phát huy hiệu quả nguồn lực văn hóa, Quảng Ninh là một trong những địa phương sớm ban hành nghị quyết chuyên đề về văn hóa với Nghị quyết số 11-NQ/TU năm 2018 về “Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Quảng Ninh đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững”, tiếp đó, Nghị quyết số 17-NQ/TU năm 2023 về “Xây dựng và phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Quảng Ninh trở thành nguồn lực nội sinh, động lực cho phát triển nhanh, bền vững”. Đây cũng là sự cụ thể hóa nhất quán tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, thể hiện cách tiếp cận xuyên suốt của tỉnh khi đặt văn hóa trong tổng thể chiến lược phát triển toàn diện.

Tỉnh đã chú trọng xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ gia đình đến cộng đồng, thông qua các phong trào thi đua yêu nước, thi đua xây dựng nếp sống văn hóa, văn minh, gắn kết cộng đồng tại khu dân cư, đơn vị, doanh nghiệp, trong việc cưới, việc tang, lễ hội... Tại địa bàn vùng dân tộc thiểu số và miền núi cũng triển khai xây dựng thành công nhiều làng, thôn, bản văn hóa gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Từ đây, góp phần tích cực đẩy lùi các hủ tục, tệ nạn xã hội, tạo nên môi trường xã hội lành mạnh, đoàn kết, phát huy vai trò chủ thể của người dân trong bảo tồn văn hóa, không ngừng nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân, tăng cường sức đề kháng trước các luận điệu sai trái, thù địch, củng cố niềm tin của nhân dân vào Đảng, chính quyền. Tỉnh cũng đã ban hành “Bộ Quy tắc ứng xử trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh” và “Bộ Tiêu chí văn hóa số của người Quảng Ninh văn minh, lịch sự trên môi trường số”, góp phần định hướng chuẩn mực ứng xử trong đời sống và trên không gian mạng, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, an toàn, văn minh.

Hết năm 2025, toàn tỉnh có 97% gia đình đạt danh hiệu “Gia đình văn hóa”, 98% khu dân cư đạt danh hiệu “Thôn, khu phố văn hóa”. Hệ thống thiết chế văn hóa được đầu tư đồng bộ từ tỉnh đến cơ sở với Bảo tàng Quảng Ninh, Thư viện tỉnh, Cung Quy hoạch, Hội chợ và Triển lãm, Cung Văn hóa Thanh thiếu nhi, Cung Văn hóa Lao động Việt - Nhật; 1.439/1.452 thôn, khu có nhà văn hóa. Những thiết chế không chỉ phục vụ nhu cầu sinh hoạt văn hóa mà còn tạo không gian giáo dục truyền thống, lan tỏa giá trị tốt đẹp, củng cố sự gắn kết cộng đồng và nâng cao khả năng “miễn dịch” xã hội trước thông tin sai lệch, độc hại.

Trong suốt quá trình phát triển, Quảng Ninh luôn nhất quán quan điểm kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với phát triển văn hóa, con người, lấy con người làm trung tâm, chủ thể, mục tiêu và động lực của sự phát triển. Nghị quyết số 17-NQ/TU của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh xác định mục tiêu xây dựng con người Quảng Ninh phát triển toàn diện về nhân cách, trí tuệ, thể chất, tâm hồn, trách nhiệm xã hội, ý thức tuân thủ pháp luật và lòng yêu nước. Trên nền tảng truyền thống cách mạng của Vùng mỏ, những phẩm chất “Bản lĩnh, Tự cường, Kỷ cương, Đoàn kết, Nghĩa tình, Hào sảng, Sáng tạo, Văn minh” được bồi đắp, trở thành giá trị cốt lõi của con người Quảng Ninh thời kỳ mới. Đây không chỉ là yếu tố quyết định chất lượng nguồn nhân lực, hiệu quả quản trị phát triển mà còn tạo nên nền tảng tư tưởng, văn hóa vững chắc, góp phần nâng cao sức đề kháng xã hội trước các thông tin sai trái, thù địch, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng ngay từ cơ sở.

Theo đó, Quảng Ninh dành tỷ lệ ngân sách lớn cho giáo dục đào tạo, hằng năm chiếm khoảng 20% tổng chi ngân sách, trong đó chi thường xuyên cho giáo dục chiếm 30-35% tổng chi thường xuyên. Việc phát triển con người không chỉ dừng ở giáo dục tri thức mà còn được thực hiện thông qua nâng cao thể chất, tầm vóc, chất lượng dân số bằng các phong trào thể thao quần chúng, thể thao thành tích cao và chăm lo đời sống văn hóa tinh thần cho nhân dân. Các chính sách miễn, hỗ trợ học phí; triển khai khám sức khỏe định kỳ, khám sàng lọc miễn phí cho người dân trên địa bàn tỉnh năm 2026; hỗ trợ sữa uống tại trường cho trẻ mầm non và học sinh tiểu học giai đoạn 2025 - 2030... là những minh chứng sinh động cho quan điểm nhất quán của tỉnh trong việc lấy con người làm trung tâm của sự phát triển. Đây không chỉ là những chính sách an sinh xã hội thiết thực mà còn góp phần bồi đắp nguồn nhân lực chất lượng cao, xây dựng con người Quảng Ninh phát triển toàn diện về trí tuệ, thể chất, đạo đức và bản lĩnh văn hóa, tạo nền tảng vững chắc cho việc xây dựng “thế trận văn hóa” từ cơ sở.

Khí thế mới trong phát triển văn hóa

Bám sát tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, ngày 13/2/2026, Ban Thường vụ Tỉnh ủy đã ban hành Chương trình hành động số 12-CTr/TU nhằm cụ thể hóa việc triển khai thực hiện nhiệm vụ phát triển văn hóa Việt Nam. Tỉnh xác định nhiệm vụ phát triển văn hóa không đơn thuần ở góc độ bảo tồn phát huy giá trị di sản, hay phát triển đời sống tinh thần, mà văn hóa phải là nền tảng tạo đồng thuận xã hội, bồi đắp niềm tin của nhân dân và xây dựng “sức đề kháng” trước các quan điểm sai trái, thù địch, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ sớm, từ xa.

Từ nguồn tài nguyên văn hóa giàu bản sắc, Quảng Ninh đã từng bước chuyển hóa lợi thế di sản thành động lực phát triển kinh tế di sản, du lịch và công nghiệp văn hóa. Năm 2025, Quảng Ninh đón hơn 21,28 triệu lượt khách, doanh thu du lịch đạt 57.000 tỷ đồng. Những con số ấy không chỉ phản ánh sức hút ngày càng lớn của vùng đất di sản mà còn cho thấy hiệu quả của chiến lược phát triển lấy văn hóa làm nền tảng, lấy con người làm trung tâm và lấy bản sắc làm sức cạnh tranh. Du lịch vì thế không đơn thuần là hoạt động kinh tế, mà đang trở thành “kênh truyền dẫn” các giá trị lịch sử, truyền thống và tinh thần Việt Nam đến với đông đảo công chúng trong và ngoài nước.

Ngành công nghiệp văn hóa của tỉnh đang từng bước tạo dấu ấn bằng các chương trình nghệ thuật quy mô lớn, được đầu tư hiện đại nhưng vẫn mang đậm chiều sâu văn hóa Vùng mỏ. Khởi đầu từ “Hạ Long concert 2025” đến “Quảng Ninh - Đất mỏ anh hùng”, “Tự hào theo Đảng quang vinh - Quảng Ninh vươn mình cất cánh”… góp phần quảng bá hình ảnh vùng đất, con người Quảng Ninh, làm phong phú sản phẩm du lịch của tỉnh, cho thấy văn hóa không chỉ là lĩnh vực thụ hưởng mà đang từng bước tham gia vào quá trình tạo ra giá trị kinh tế và nâng cao sức cạnh tranh của địa phương. Đồng thời, khẳng định hiệu quả đường lối phát triển văn hóa của Đảng khi đưa các giá trị lịch sử, truyền thống đến gần công chúng bằng những sản phẩm văn hóa hấp dẫn, giàu sức thuyết phục, góp phần củng cố niềm tin xã hội. Văn hóa ở góc độ ấy, không chỉ là “sức mạnh mềm” mà còn trở thành nền tảng tinh thần quan trọng để giữ vững trận địa tư tưởng trong bối cảnh hiện nay.

Theo PGS.TS. Tạ Quang Đông, Thứ trưởng Bộ VH-TT&DL, với lợi thế về di sản, bản sắc văn hóa đặc sắc và đời sống kinh tế - xã hội năng động, Quảng Ninh đang có những bước đi sáng tạo, bài bản trong phát triển công nghiệp văn hóa. Các chương trình nghệ thuật quy mô lớn mà Quảng Ninh tổ chức không chỉ đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa ngày càng cao của nhân dân mà còn góp phần bồi đắp tình yêu quê hương, khơi dậy niềm tự hào dân tộc. Đây cũng là minh chứng khi văn hóa được đầu tư đúng mức và phát huy hiệu quả đang trở thành nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm quan trọng, tạo động lực cho du lịch, dịch vụ và các ngành kinh tế sáng tạo, đóng góp vào sự phát triển nhanh, bền vững của địa phương.

Cùng với đó, các cấp, ngành, địa phương trong tỉnh đang đẩy mạnh thi đua phát triển sáng tạo, khơi dậy tiềm năng văn hóa, biến những bản sắc riêng có thành nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần thúc đẩy phát triển nhanh và bền vững. Tư duy về văn hóa đã có sự chuyển biến rõ nét từ bảo tồn, gìn giữ sang “đánh thức” giá trị văn hóa, biến di sản thành tài nguyên phục vụ phát triển du lịch, nâng cao đời sống người dân. Đặc biệt, từ thực tiễn triển khai thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, mỗi xã, phường, đặc khu không chỉ mở rộng về không gian hành chính, mà còn dày thêm về chiều sâu bản sắc, tạo nền tảng cho phát triển bền vững.

Từ đầu năm 2026 đến nay, các lễ hội Khỏi Kêm (xã Đường Hoa), lễ hội đình - miếu Cái Chiên (xã Cái Chiên), ngày hội văn hóa - thể thao các dân tộc xã Điền Xá (xã Điền Xá), Ngày hội Soóng Cọ (xã Bình Liêu)... lần đầu được phục dựng, đổi mới cách thức tổ chức xuất phát từ chính nhu cầu và nguyện vọng của nhân dân, không chỉ góp phần bảo tồn những giá trị văn hóa đặc sắc mà còn tạo nên không gian sinh hoạt cộng đồng giàu bản sắc, văn minh, lành mạnh, nơi vai trò chủ thể của nhân dân được phát huy trong sáng tạo và thụ hưởng văn hóa.

Ông Lương Việt Hưng, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Điền Xá, nhận định: Địa phương xác định việc tổ chức các ngày hội văn hóa không chỉ là phát triển kinh tế du lịch, tạo sinh kế, nâng cao đời sống nhân dân mà hơn hết là gìn giữ nền tảng tinh thần cộng đồng. Khi người dân chủ động tham gia thực hành văn hóa, các giá trị tốt đẹp sẽ được trao truyền tự nhiên giữa các thế hệ. Đây cũng chính là quá trình củng cố “gốc rễ” văn hóa cộng đồng, bồi đắp niềm tự hào quê hương, tăng cường “sức đề kháng” trước những tác động phức tạp, nguy cơ mai một bản sắc hay xâm nhập của các sản phẩm văn hóa lệch chuẩn.

Tỉnh cũng chủ động phát triển văn hóa trên không gian số như một “mặt trận” mới trong bảo vệ nền tảng tư tưởng. Thông qua đẩy mạnh quảng bá di sản, lịch sử, văn hóa và hình ảnh địa phương trên các nền tảng số; tăng cường truyền thông chính sách, lan tỏa thông tin tích cực. Đây không chỉ là hoạt động truyền thông mà còn là cách chủ động “phủ xanh” không gian mạng bằng thông tin tích cực, góp phần định hướng nhận thức xã hội và nâng cao khả năng “miễn dịch” trước thông tin sai lệch, phản văn hóa.

Phát triển văn hóa không chỉ là nhiệm vụ phát triển con người và xã hội, mà còn góp phần củng cố nền tảng tư tưởng của Đảng. Khi các giá trị văn hóa được gìn giữ, lan tỏa và thấm sâu vào đời sống, văn hóa sẽ trở thành sức mạnh nội sinh, tạo “sức đề kháng” xã hội trước các quan điểm sai trái, thù địch, góp phần xây dựng vững chắc “thế trận văn hóa” trong kỷ nguyên mới.