Thặng dư thương mại của Trung Quốc đạt 938 tỷ USD trong 9 tháng đầu năm, trong bối cảnh xuất khẩu tiếp tục tăng mạnh và có khả năng đưa nước này vượt mức thặng dư kỷ lục 1.200 tỷ USD của cả năm ngoái. Tuy nhiên, đà xuất khẩu này cũng làm gia tăng sức ép từ các đối tác thương mại, đặc biệt là Liên minh châu Âu (EU), yêu cầu Bắc Kinh tái cân bằng thương mại.
Cơ quan hải quan Trung Quốc ngày 14/10 cho biết xuất khẩu tháng 9 tăng 36,3% so với cùng kỳ năm trước, cao hơn dự báo của giới kinh tế và tăng tốc đáng kể so với mức 25% trong tháng 8. Các mặt hàng công nghệ cao như chất bán dẫn và ô tô là những động lực quan trọng thúc đẩy kim ngạch xuất khẩu. Nhập khẩu tháng 9 cũng tăng 31% so với cùng kỳ năm trước, cao hơn mức tăng 28,2% ghi nhận trong tháng 8, qua đó đưa thặng dư thương mại tháng 9 lên 133,5 tỷ USD, từ 119,1 tỷ USD trong tháng 8.
Xuất khẩu mạnh đã hỗ trợ đáng kể cho tăng trưởng kinh tế Trung Quốc trong năm nay, khi tiêu dùng và đầu tư trong nước vẫn trì trệ do tác động kéo dài của suy thoái bất động sản. Tuy nhiên, chuyên gia chiến lược thị trường cấp cao Ecaterina Bigos của bộ phận chuyên trách về quản lý tài sản thuộc Tập đoàn tài chính BNP cho rằng khả năng duy trì sức mạnh xuất khẩu của Trung Quốc đang đối mặt với nhiều thách thức hơn.
“Mặc dù căng thẳng thương mại Mỹ - Trung đã phần nào hạ nhiệt, nỗ lực tái cân bằng của EU lại trực tiếp nhắm vào các mặt hàng xuất khẩu có giá trị cao” - bà Bigos cho biết.
Mỹ trong năm nay đã mở cuộc điều tra nhằm vào Trung Quốc và một số đối tác thương mại khác liên quan đến tình trạng dư thừa công suất công nghiệp. Dù Washington và Bắc Kinh tháng trước đạt thỏa thuận kéo dài đình chiến thương mại và cắt giảm thuế quan đối với 60 tỷ USD hàng hóa, các tranh cãi về mất cân bằng thương mại vẫn chưa chấm dứt.
EU, gồm 27 thành viên, đặc biệt chịu sức ép khi mức thâm hụt thương mại với Trung Quốc vượt 1,1 tỷ USD mỗi ngày. Sau chuyến thăm Bắc Kinh và cuộc gặp với Bộ trưởng Thương mại Trung Quốc Vương Văn Đào tuần trước, Ủy viên Thương mại EU Marcos Sefcovic cho biết hai bên đã đạt một thỏa thuận, trong đó có việc giảm một nửa lượng ô tô hybrid Trung Quốc nhập vào EU trong vài năm tới.
Giáo sư kinh tế và chính sách thương mại Eswar Prasad tại Đại học Cornell, Mỹ, nhận định nhiều đối tác thương mại của Trung Quốc đang có triển vọng tăng trưởng yếu và lo ngại ngành sản xuất trong nước bị hàng xuất khẩu Trung Quốc lấn át. Một số nhà hoạch định chính sách cũng cho rằng đồng nhân dân tệ suy yếu so với USD và các đồng tiền khác khiến hàng hóa Trung Quốc rẻ hơn ở thị trường nước ngoài, từ đó làm gia tăng mất cân bằng thương mại.
Trung Quốc khẳng định nước này “không có nhu cầu hay ý định” giành lợi thế cạnh tranh thông qua phá giá đồng tiền, đồng thời cho rằng tăng trưởng thương mại đến từ năng lực cạnh tranh của ngành công nghiệp trên thị trường toàn cầu.
Theo bà Bigos, mô hình xuất khẩu công nghệ cao và mức thặng dư thương mại lớn của Trung Quốc phụ thuộc vào khả năng tiếp cận các thị trường mở. Việc mở rộng xuất khẩu sang Đông Nam Á và Mỹ Latinh có thể giúp giảm bớt rủi ro, nhưng khó có thể thay thế hoàn toàn nhu cầu từ các thị trường phương Tây.
Sự phụ thuộc vào xuất khẩu công nghệ cao cũng có thể trở thành điểm yếu nếu chu kỳ đầu tư AI toàn cầu chậm lại. Nhà kinh tế cấp cao khu vực châu Á - Thái Bình Dương Max Zenglein cho rằng sự suy giảm trong đầu tư AI toàn cầu thậm chí có thể là mối đe dọa lớn hơn đối với tăng trưởng xuất khẩu của Trung Quốc so với các biện pháp hạn chế thương mại từ nước ngoài.
Lãnh đạo Trung Quốc đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế năm 2026 ở mức 4,5%-5% và dự kiến công bố số liệu tăng trưởng quý III vào tuần tới. Trong tuần này, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) hạ dự báo tăng trưởng của Trung Quốc năm 2026 xuống 4,5%, giảm 0,1 điểm phần trăm so với dự báo trước, đồng thời cảnh báo xuất khẩu mạnh chưa thể bù đắp hoàn toàn những điểm yếu trong nước.
Dù giới chức Trung Quốc nhiều lần nhấn mạnh sự cần thiết phải thúc đẩy nhu cầu nội địa, các nhà phân tích cho rằng đây vẫn chưa trở thành ưu tiên nổi bật trong năm nay, ngay cả sau khi Bắc Kinh triển khai thêm các biện pháp hỗ trợ kinh tế, trong đó có trợ cấp lãi vay thế chấp cho người mua nhà.
