Qua bốn thập niên đổi mới, từ khó khăn về kinh phí, con người, VĐV phải tập luyện dưới mái tôn, canoeing còn tập giữa sóng nước Cửa Lục, thể thao Quảng Ninh đã từng bước chuyển mình: từ phong trào cơ sở sang đào tạo bài bản, từ thi đấu trong nước đến cọ xát quốc tế. Vượt qua những khó khăn ấy, nhiều VĐV Vùng mỏ đã vươn lên giành thành tích ở SEA Games, châu Á và thế giới.
Từ gian khó gây dựng nền móng thể thao Vùng mỏ
Khi đất nước bước vào giai đoạn đổi mới từ năm 1986, thể thao Quảng Ninh đã có nền móng nhưng còn thiếu thốn. Trong bối cảnh tác động của kinh tế bao cấp, ảnh hưởng của chiến tranh biên giới, cơ sở vật chất và dụng cụ tập luyện còn thiếu. Phong trào chủ yếu dựa vào trường học, cơ quan, xí nghiệp, lực lượng vũ trang và các khu mỏ.
Từ thực tế đó, tỉnh từng bước củng cố phong trào, mở rộng sân chơi và xây dựng tuyến đào tạo. Trường Năng khiếu và Nghiệp vụ TDTT ra đời, cùng ngành Than đầu tư cơ sở vật chất, duy trì các đội tuyển, phát hiện và bồi dưỡng tài năng. Thể thao vừa gắn với đời sống người thợ, vừa trở thành môi trường phát hiện, bồi dưỡng tài năng.
Sự đổi mới trước hết thể hiện ở cách tổ chức, mở rộng “nguồn” cho thể thao. Từ cuối những năm 1980, đầu 1990, bên cạnh các môn truyền thống như bóng đá, bóng chuyền, điền kinh, bơi, cờ vua, bắn súng, Quảng Ninh phát triển thêm Pencak Silat, bóng đá nữ, cầu mây, võ cổ truyền; sau năm 2000 có thêm Wushu, Taekwondo, cử tạ, đua thuyền. Hệ thống đào tạo năng khiếu cũng mở rộng: năm 1997, Trường TDTT có hơn 60 học sinh ở 8 môn; đến năm 2007 đã có 180 học sinh ở 16 môn.
Song song với mở rộng hệ thống đào tạo là thay đổi cách huy động nguồn lực. Quảng Ninh từng bước xã hội hóa, huy động ngành Than và doanh nghiệp. Bóng chuyền nữ từng được Bưu điện tỉnh đỡ đầu; bóng đá nam được tỉnh và ngành Than cùng chia sẻ nguồn lực; bóng đá nữ do Công ty Tuyển than Cửa Ông trực tiếp quản lý.
Trên nền tảng đó, thể thao thành tích cao bắt đầu đi xa hơn. Cờ vua có Nguyễn Anh Dũng. Từ HCV trẻ châu Á năm 1993, anh được đầu tư tập huấn tại Hungary, trở thành Đại kiện tướng quốc tế năm 2000, vào vòng 2 Giải vô địch thế giới năm 2001 và giành 3 HCV SEA Games 23 năm 2005. Câu chuyện ấy cho thấy tài năng địa phương đã được đưa ra môi trường quốc tế để nâng trình độ.
Ở một hướng khác, Pencak Silat là ví dụ rõ nét. Từ một môn mới phát triển trong thập niên 1990, Quảng Ninh đã có Lê Thị Hằng ba lần vô địch thế giới, Lâm Thị Hương vô địch năm 2002 và Lê Thị Thu Hương vô địch năm 2004. Năm 2007, đội sang Indonesia tập huấn, mở rộng hướng huấn luyện quốc tế. HLV Lâm Thị Hương nhớ lại: “Khó khăn rất nhiều, nhưng chúng tôi luôn nỗ lực khẳng định VĐV Quảng Ninh đủ sức cạnh tranh ở các giải lớn. Khi một người làm được, lớp sau sẽ có thêm niềm tin”.
Cũng trong dòng chảy ấy, bóng đá nữ Vùng mỏ hình thành từ đầu những năm 1990, được tổ chức bài bản hơn trong các đơn vị ngành Than. Đội do Công ty Tuyển than Cửa Ông quản lý, sau mang tên Than - Khoáng sản Việt Nam, vô địch quốc gia năm 2007. Các cầu thủ Nguyễn Thị Mai Lan, Bùi Thị Tuyết cùng Đội tuyển quốc gia giành 3 HCV SEA Games liên tiếp (21, 22, 23), mở đường từ sân bóng nữ công nhân mỏ ra đấu trường khu vực.
Nhìn lại sau khoảng hai thập niên, dấu ấn đổi mới đã khá rõ. Giai đoạn 1987-2007, VĐV Quảng Ninh giành 51 huy chương quốc tế; bình quân mỗi năm có khoảng 15 VĐV góp mặt ở các đội tuyển quốc gia. Một hệ thống tuyển chọn, đào tạo và hội nhập đã dần thành hình.
Đầu tư chiều sâu, vươn tầm ra đấu trường lớn
Giai đoạn 2010 trở đi, bài toán của thể thao Quảng Ninh đã khác. Thể thao thành tích cao ngày càng cạnh tranh, VĐV không thể chỉ dựa vào năng khiếu và ý chí; phía sau mỗi thành tích cần có cơ sở tập luyện tốt, HLV chất lượng, khoa học huấn luyện, dinh dưỡng, cọ xát quốc tế và chính sách giữ chân tài năng...
Trong khi đó, điều kiện của Quảng Ninh một thời gian vẫn chưa theo kịp yêu cầu mới. Năm 2015, nhiều đội tuyển còn thiếu địa điểm tập luyện ổn định; Pencak Silat, bóng chuyền có thời điểm tập dưới mái tôn; canoeing tập trên sông Cửa Lục, gặp sóng lớn phải tạm nghỉ.
Trước yêu cầu ấy, theo ông Nguyễn Thanh Tùng, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Quảng Ninh đã tiến hành đầu tư đồng bộ từ cơ sở vật chất, tuyển chọn, đào tạo trẻ đến chế độ cho HLV, VĐV và tập huấn, thi đấu trong, ngoài nước. Qua đó, các môn thế mạnh có thêm điều kiện phát triển, đưa thể thao tỉnh tiệm cận những chuẩn mực cao hơn.
Theo hướng đó, tỉnh tập trung xây dựng môn mũi nhọn, nâng chất lượng đào tạo, cải thiện chế độ cho HLV, VĐV, đầu tư công trình và mở rộng tập huấn, thi đấu quốc tế. Thứ hạng tại Đại hội TDTT toàn quốc phần nào phản ánh bước tiến ấy: từ thứ 18 năm 2010 lên thứ 14 năm 2014 và thứ 12 năm 2018.
Đáng chú ý, giai đoạn này Quảng Ninh có hai nhà vô địch thế giới: Nguyễn Thái Linh ở môn Pencak Silat và Nguyễn Lê Cẩm Hiền ở môn cờ vua U8 nữ. Sau này, Nguyễn Thái Linh chuyển sang huấn luyện, tiếp tục đào tạo lớp kế cận.
Cùng với những đỉnh cao ấy, một câu chuyện giàu sức gợi khác là Phạm Thị Huệ, cô gái quê Đầm Hà, giành HCB 10.000m tại SEA Games 28 và 29. Hình ảnh chạy chân trần giúp cô được gọi là “nữ hoàng chân đất”. Đến SEA Games 30 năm 2019, Huệ giành HCV 10.000m và HCB 5.000m. Hai lần về nhì trước khi chiến thắng đã làm nên câu chuyện về sức bền và ý chí không bỏ cuộc của Huệ.
Nếu điền kinh ghi dấu bằng những cá nhân bền bỉ, bóng đá nữ lại là tuyến phát triển xuyên suốt của thể thao Quảng Ninh. Sau Mai Lan, Bùi Tuyết, các thế hệ Khổng Thị Hằng, Nguyễn Thị Vạn, Dương Thị Vân, Lê Thị Diễm My... tiếp tục góp sức cho Đội tuyển quốc gia ở SEA Games; những cầu thủ Vùng mỏ sau đó còn hiện diện tại World Cup nữ 2023. Từ sân bóng nữ công nhân Vùng mỏ đến World Cup chỉ hơn ba thập niên. Đó là sức bật của mô hình đào tạo từ cơ sở đến đỉnh cao.
Cùng với bước tiến của con người, điều kiện làm thể thao Quảng Ninh cũng thay đổi mạnh: từ thiếu nhà tập, sân bãi đạt chuẩn giữa những năm 1990 đến hệ thống trường, ký túc xá, trung tâm huấn luyện được bổ sung. Năm 2018, Nhà thi đấu đa năng 5.000 chỗ đi vào hoạt động. Năm 2022, tỉnh đăng cai 7 môn SEA Games 31 và là địa phương đăng cai chính Đại hội Thể thao toàn quốc IX, giành 21 HCV, đứng thứ 12 toàn quốc.
Trên nền tảng đó, nhiều gương mặt mới, tài năng trẻ xuất hiện như Nguyễn Quang Thành ở Pencak Silat, Nguyễn Hữu Toàn ở Vovinam, Lý Thị Thúy, Đinh Thị Trang ở Đua thuyền... tỏa sáng ở các giải châu Á và thế giới, mang vinh quang về Vùng mỏ. Năm 2026, Quảng Ninh có 57 HLV, VĐV thuộc 11 môn được triệu tập vào các đội tuyển quốc gia.
Như vậy, từ vài môn năng khiếu, nay Quảng Ninh đã có hệ thống đào tạo ngày càng mở rộng; từ sân chơi của công nhân mỏ tới SEA Games, ASIAD, giải thế giới và World Cup; đồng thời trở thành điểm đến của các giải quốc tế lớn.
Đó cũng là nền tảng để thể thao Quảng Ninh bước vào chặng phát triển hướng tới chiều sâu và sức cạnh tranh bền vững. Hiện tỉnh có khoảng 55 HLV, 630 VĐV thuộc 18 môn; đến cuối tháng 5/2026, 57 HLV, VĐV được triệu tập vào các đội tuyển quốc gia. Tỷ lệ người tập TDTT thường xuyên cũng tăng lên khoảng 42%.
Trong bối cảnh thể thao ngày càng chuyên nghiệp, Quảng Ninh tiếp tục đầu tư trọng tâm cho các môn thế mạnh, đào tạo tài năng trẻ, nâng chất HLV, ứng dụng khoa học và mở rộng hợp tác quốc tế. Bốn mươi năm đổi mới, thể thao Vùng mỏ đã đi từ những sân tập giản dị tới SEA Games, ASIAD, thế giới; từ gây dựng phong trào đến đầu tư chiều sâu, đủ sức vươn tới và đón những đấu trường lớn về Quảng Ninh.
