Bốn mươi năm trước, hình ảnh người công nhân Quảng Ninh gắn chủ yếu với vùng mỏ, với những đường lò mà sức người và kinh nghiệm giữ vai trò quan trọng trong sản xuất. Hôm nay, bên cạnh những người thợ mỏ vận hành combai, giàn chống tự hành là lớp công nhân, kỹ sư làm việc cùng robot, máy CNC, dây chuyền tự động trong các nhà máy ô tô, cơ khí, điện tử... Sự chuyển mình ấy song hành với quá trình đổi mới của đất nước, sự phát triển của Quảng Ninh và doanh nghiệp, từng bước hình thành đội ngũ công nhân có tri thức, kỹ năng, khả năng làm chủ công nghệ và thích ứng với phương thức sản xuất hiện đại.
Từ sức người đến làm chủ máy móc
40 năm trước, khi đất nước bắt đầu công cuộc đổi mới, nói đến công nhân Quảng Ninh trước hết là nói đến công nhân ngành Than. Những khai trường, nhà máy, đường lò tập trung lực lượng lớn lao động và tạo nên dấu ấn riêng của vùng công nhân Đông Bắc.
Anh hùng Lao động Hà Văn Hồng đã đi qua một thời như thế. Hơn 20 năm làm thợ lò, từ năm 1978 đến 1993, ông làm tổ trưởng sản xuất tại Xí nghiệp Xây lắp mỏ Mông Dương. Khi máy móc, thiết bị còn hạn chế, người thợ phải dựa nhiều vào sức lực, kinh nghiệm và sự phối hợp của đồng đội.
Khó khăn cũng thôi thúc người thợ tìm cách nâng năng suất. Năm 1983, có ngày tổ của ông Hà Văn Hồng đào được 13,5m lò, trong khi nhiều tổ khác đạt 5-6m; có tháng đạt 172m. Khi chuyên gia Liên Xô hỗ trợ xây dựng lò giếng đứng Mông Dương, ông quan sát cách làm, học hỏi rồi cùng anh em áp dụng vào công việc. Nhìn lại những năm tháng ấy, ông Hà Văn Hồng vẫn nhớ tinh thần dựa vào nhau để vượt khó của người thợ mỏ: “Gian khổ, khó khăn càng hun đúc tinh thần đoàn kết, ý chí vượt khó. Anh em dựa vào nhau mà làm, cùng tìm cách nâng năng suất, hoàn thành công việc”.
Năm 1986, Quảng Ninh bước vào công cuộc đổi mới giữa nhiều khó khăn về sản xuất và đời sống. Đại hội Đảng bộ Quảng Ninh tháng 10/1986 xác định nhiệm vụ ổn định, phát triển sản xuất than, cải thiện đời sống công nhân mỏ, công nhân lao động và cố gắng thu xếp việc làm.
40 năm sau, vẫn trong những đường lò ấy, cách người thợ làm ra những tấn than đã khác rất xa. TKV hiện vận hành 13 dây chuyền cơ giới hóa đồng bộ, 18 dây chuyền giàn mềm ZRY; đưa máy đào lò combai, băng tải, tời chở người, hệ thống vận tải monoray vào sản xuất. Nhiều đơn vị xây dựng phòng điều hành tập trung, số hóa dữ liệu, sử dụng phần mềm giao ca, tự động điều khiển nhiều hệ thống trong mỏ.
Tại Công ty Than Uông Bí, từ năm 2022, dây chuyền khai thác cơ giới hóa đồng bộ tại khu Hồng Thái, mỏ Tràng Bạch sử dụng máy khấu combai, giàn chống tự hành, hệ thống monoray, đầu tàu diesel. Với công suất thiết kế 250.000 tấn/năm, sản lượng lò chợ thực tế đạt khoảng 25.000 tấn/tháng, năng suất lao động tăng 1,5-2 lần, giảm lao động trực tiếp và cải thiện điều kiện làm việc. Công ty còn duy trì dây chuyền đào lò cơ giới hóa bằng combai EBH-45 cùng các dây chuyền bán cơ giới hóa để đáp ứng yêu cầu khai thác ngày càng xuống sâu.
Máy móc đã san sẻ nhiều công việc nặng nhọc, nhưng cũng đặt người thợ trước yêu cầu mới. Trần Văn Quang, Phân xưởng Khai thác đào lò 18, Công ty Than Uông Bí, trực tiếp cảm nhận sự thay đổi ấy qua từng ca sản xuất. Anh chia sẻ: “Trước đây nhiều công đoạn phụ thuộc vào sức người, năng suất thấp, thu nhập chưa ổn định. Khi cơ giới hóa được đẩy mạnh, công việc ổn định hơn, môi trường làm việc cải thiện rõ rệt, thu nhập tăng lên. Máy móc hỗ trợ nên anh em chúng tôi đỡ vất vả, làm việc an toàn hơn và yên tâm gắn bó lâu dài với nghề mỏ”.
Để đứng được sau những cỗ máy ấy, người thợ cũng phải học lại. Trước khi đưa lò chợ cơ giới hóa, máy đào lò combai vào sản xuất, Than Uông Bí tổ chức đào tạo lý thuyết, huấn luyện trên thiết bị, cử công nhân tham gia chuyển giao công nghệ và bố trí làm việc cùng những thợ giàu kinh nghiệm. Sau đào tạo, các tổ, đội tiếp tục cập nhật quy trình, rèn kỹ năng vận hành và xử lý tình huống trong hầm lò.
Đặt ca làm việc của thợ mỏ Trần Văn Quang hôm nay bên những mét lò của ông Hà Văn Hồng hơn bốn thập kỷ trước, dấu ấn 40 năm đổi mới hiện lên cụ thể. Vẫn là người thợ xuống sâu trong lòng đất, vẫn cần sức khỏe, bản lĩnh, kỷ luật và sự phối hợp của đồng đội, nhưng phương thức lao động đã chuyển sang một trình độ khác. Sức người từng giữ vai trò chủ yếu, nay tri thức, kỹ năng và khả năng làm chủ thiết bị ngày càng quyết định năng suất.
Trưởng thành cùng những động lực phát triển mới
Sự chuyển mình của người thợ mỏ cũng phản ánh một phần hành trình thay đổi của đội ngũ công nhân Quảng Ninh. Nếu 40 năm trước, công nhân tập trung chủ yếu ở ngành Than và một số ngành công nghiệp truyền thống, thì quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, phát triển công nghiệp chế biến, chế tạo và thu hút FDI đã mở rộng không gian lao động. Cùng với thợ mỏ, ngày càng nhiều công nhân, kỹ sư làm việc trong những nhà máy ô tô, điện tử, cơ khí chính xác, công nghiệp phụ trợ với dây chuyền và tiêu chuẩn sản xuất quốc tế.
Nhà máy ô tô Thành Công Việt Hưng rộng 36,5ha, công suất thiết kế 120.000 xe/năm, vận hành theo tiêu chuẩn của Skoda Auto thuộc Tập đoàn Volkswagen. Robot tham gia nhiều công đoạn, đặc biệt tại xưởng hàn và những vị trí yêu cầu độ chính xác cao. Trước khi trực tiếp vận hành robot tại xưởng hàn, kỹ sư Nguyễn Xuân Mạnh, Phòng Cơ điện cho biết: “Tôi đã trải qua quá trình đào tạo, hướng dẫn trên dây chuyền. Khi đã làm chủ thiết bị, tôi tiếp tục nghiên cứu công việc và đề xuất sáng kiến kiểm soát vật tư tiêu hao đầu tiếp hàn, giúp kéo dài thời gian sử dụng vật tư”.
Theo anh Phùng Quang Sơn, Phó Phòng Kỹ thuật Nhà máy ô tô Thành Công Việt Hưng, đội ngũ công nhân, kỹ thuật hiện đã làm chủ việc vận hành, bảo dưỡng, sửa chữa robot và kiểm tra chất lượng sản phẩm bằng thiết bị đo tự động. Bên cạnh đó, doanh nghiệp tiếp tục ứng dụng công nghệ số vào kiểm soát chất lượng, tiến độ và quản trị sản xuất, và người lao động cũng thường xuyên phải học tập, đào tạo nâng cao trình độ, tay nghề để đáp ứng yêu cầu đổi mới.
Một lớp lao động kỹ thuật mới cũng đang trưởng thành trong các doanh nghiệp FDI. Tại Công ty TNHH Công nghiệp chính xác EVA Quảng Ninh, KCN Bắc Tiền Phong, robot công nghiệp, máy CNC, máy dập kim loại, máy đúc nhựa, thiết bị đo tọa độ 2D, 3D... đảm nhiệm nhiều công đoạn sản xuất. Khi mới tiếp xúc với máy móc hiện đại và robot tự động, kỹ thuật viên Vũ Đức Huấn gặp không ít khó khăn vì mọi thao tác điều chỉnh, vận hành đều đòi hỏi độ chính xác cao. Công ty cử anh đi đào tạo trong và ngoài nước; bản thân anh nghiên cứu tài liệu, trao đổi với chuyên gia. Đến nay, anh đã thành thạo vận hành máy và điều chỉnh thông số kỹ thuật theo từng sản phẩm.
Sự thay đổi về trình độ nghề nghiệp cũng từng bước nâng giá trị sức lao động. Năm 2025, theo tổng hợp của Sở Nội vụ, tiền lương bình quân của người lao động tại 2.269 đơn vị, doanh nghiệp báo cáo đạt gần 13 triệu đồng/người/tháng, tăng gần 13% so với năm 2024. Ở những lĩnh vực đòi hỏi tay nghề cao, mức thu nhập cao hơn khá rõ. Tại Công ty Than Uông Bí, thu nhập bình quân hiện đạt 21,54 triệu đồng/người/tháng, riêng thợ lò đạt 25,78 triệu đồng/người/tháng. Những con số về thu nhập chưa thể phản ánh đầy đủ sự trưởng thành của đội ngũ công nhân, nhưng cho thấy một mối liên hệ ngày càng rõ giữa trình độ nghề nghiệp, năng suất lao động và giá trị sức lao động.
Những câu chuyện của công nhân thế hệ mới gặp nhau ở một điểm: công nghệ tạo ra yêu cầu mới, còn người công nhân phải tự nâng cao kĩ năng lên để đáp ứng yêu cầu ấy. Học nghề giờ đây không kết thúc khi người lao động nhận một tấm bằng hay bước vào nhà máy. Mỗi dây chuyền mới, phần mềm mới, robot mới lại buộc họ tiếp tục học, thực hành, tích lũy kinh nghiệm và tìm cách cải tiến công việc.
Nhưng người công nhân không đi một mình trên hành trình đó. Doanh nghiệp đầu tư dây chuyền phải đồng thời đầu tư cho con người. Than Uông Bí tổ chức đào tạo, chuyển giao công nghệ trước khi đưa thiết bị cơ giới hóa vào sản xuất. Thành Công Việt Hưng đào tạo người lao động về quy trình, kỹ năng thao tác, an toàn và tiêu chuẩn chất lượng. EVA Quảng Ninh tổ chức các chương trình đào tạo trong và ngoài nước, làm việc với chuyên gia và xây dựng lộ trình phát triển năng lực cho người lao động.
Quảng Ninh cũng tạo nền tảng cho quá trình này thông qua định hướng phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, thu hút các dự án công nghệ cao và nâng chất lượng nguồn nhân lực. 6 tháng đầu năm 2026, Quảng Ninh bố trí 1.089 tỷ đồng cho khoa học, công nghệ và chuyển đổi số; tạo thêm 14.650 việc làm, tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt 87,8%. Thành phố định hướng thu hút FDI gắn với chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và liên kết với doanh nghiệp trong nước. Ở đó hình thành một mối quan hệ ngày càng chặt chẽ: định hướng phát triển của Quảng Ninh mở ra những ngành nghề và không gian việc làm mới; doanh nghiệp mang đến công nghệ, tổ chức đào tạo; người lao động chủ động học tập, nghiên cứu và sáng tạo để làm chủ sản xuất. Mỗi mắt xích đều cần đến mắt xích còn lại.
Nhìn lại 40 năm, khoảng cách giữa người thợ Hà Văn Hồng trong đường lò Mông Dương và người công nhân đứng bên robot hôm nay không chỉ đo bằng mức độ hiện đại của máy móc. Khoảng cách lớn hơn nằm ở chính sự trưởng thành của con người trong sản xuất. Người công nhân từng lấy sức lực và kinh nghiệm làm vốn nghề nghiệp chủ yếu, nay đang tiến tới một lớp lao động có tri thức, kỹ năng, tác phong công nghiệp và khả năng làm chủ công nghệ.
Nhưng giữa hai thế hệ vẫn có một điểm chung. Người thợ Hà Văn Hồng năm xưa quan sát chuyên gia, tìm cách làm mới để đào thêm những mét lò. Người công nhân hôm nay học vận hành combai, robot, nghiên cứu tài liệu kỹ thuật và đề xuất sáng kiến ngay trên dây chuyền. Tinh thần không bằng lòng với cách làm cũ, ý thức học hỏi và khát vọng làm chủ công việc vẫn nối những thế hệ công nhân qua dòng chảy đổi mới.
40 năm đổi mới đã thay đổi diện mạo sản xuất và cũng tạo điều kiện để người công nhân đổi thay. Khi Quảng Ninh tiếp tục tìm kiếm những động lực tăng trưởng mới, doanh nghiệp tiếp tục đầu tư công nghệ, người lao động tiếp tục học tập và sáng tạo, ba chuyển động ấy sẽ còn song hành. Đó là nền tảng để hình thành một thế hệ công nhân hiện đại, tri thức, có kỹ năng, bản lĩnh và năng lực sáng tạo - lực lượng trực tiếp tham gia tạo nên những giá trị mới trong chặng đường phát triển tiếp theo.
