Từ những công trường bauxite đất đỏ đến những bao alumin trắng tinh xuất sang nhiều quốc gia trên thế giới, hai nhà máy Tân Rai và Nhân Cơ của TKV đã đặt nền móng cho ngành công nghiệp bauxite - alumin tại vùng đất Tây Nguyên.
Trên cao nguyên đất đỏ bazan, hai tổ hợp bauxite - alumin của Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) đang vận hành. Đó là Nhà máy Alumin Tân Rai của Công ty Nhôm Lâm Đồng - TKV và Nhà máy Alumin Nhân Cơ của Công ty Nhôm Đắk Nông - TKV tại tỉnh Lâm Đồng. Đây là hai dự án thí điểm của ngành công nghiệp mới này, do TKV làm chủ đầu tư.
Tổ hợp Bauxite - Nhôm Lâm Đồng là dự án đi trước; khởi công năm 2008, công suất thiết kế giai đoạn I là 650.000 tấn alumin/năm, tổng mức đầu tư hơn 15.400 tỷ đồng, gồm ba hợp phần là khai thác mỏ, nhà máy tuyển và nhà máy alumin. Nhà máy chính thức vận hành thương mại từ ngày 1/10/2013. Đến hết năm 2019, Tân Rai đã sản xuất 3,712 triệu tấn alumin quy đổi, doanh thu đạt 27.544 tỷ đồng.
Sau hơn một năm vận hành, đơn vị đã cơ bản làm chủ được công nghệ. Công suất nhà máy từng đạt 735.000 tấn alumin, bằng 113% công suất thiết kế. Những năm gần đây, Công ty Nhôm Lâm Đồng - TKV tiếp tục giữ nhịp ổn định. Năm 2025, sản lượng alumin quy đổi đạt 740.688 tấn, bằng 114% kế hoạch, sản lượng tiêu thụ đạt 686.232 tấn.
Tại vùng đất Đắk Nông, dự án Nhân Cơ kế thừa kinh nghiệm từ Tân Rai; có tổng mức đầu tư hơn 16.821 tỷ đồng. Tổ hợp gồm nhà máy tuyển quặng bauxite công suất 1,65 triệu tấn quặng tinh khô/năm và nhà máy alumin công suất thiết kế 650.000 tấn/năm. Công ty Nhôm Đắk Nông - TKV thành lập ngày 1/10/2015 để trực tiếp quản lý, vận hành. Những tấn hydrate đầu tiên ra lò ngày 10/11/2016 và ngày 1/7/2017 nhà máy chính thức vận hành thương mại.
Hành trình của alumin bắt đầu từ công trường lộ thiên. Quặng bauxite phân bố gần mặt đất, chỉ cần bóc lớp đất phủ là lộ ra tầng quặng. Máy xúc đưa quặng đỏ gạch lên xe tải trọng lớn. Khai thác xong, đơn vị hoàn nguyên ngay để trả lại mặt bằng cho sản xuất nông nghiệp. Quặng thô chứa nhiều đất sét nên phải qua nhà máy tuyển, nơi hệ thống sàng rửa bằng nước áp lực cao cuốn trôi đất sét, giữ lại quặng tinh có hàm lượng nhôm cao. Quặng tinh theo băng chuyền sang nhà máy luyện.
Anh Vũ Hữu Hùng, Phó Trưởng Phòng Kỹ thuật Công nghệ, Công ty Nhôm Đắk Nông - TKV cho biết: Mọi thông số như áp suất, nhiệt độ, lưu lượng hóa chất được giám sát và điều chỉnh từ Phòng điều khiển trung tâm DCS, "bộ não" tự động hóa của nhà máy. Công nghệ Bayer được áp dụng, dung dịch xút ở nhiệt độ và áp suất cao hòa tan nhôm trong quặng tinh. Phần tạp chất không tan là bùn đỏ được lọc tách riêng, đưa ra hồ thải khô. Dung dịch aluminat trong suốt đã được làm sạch được đưa đi kết tủa.
Bột hydroxit nhôm sau kết tủa vào lò nung tầng sôi ở nhiệt độ trên 1.000 độ C để loại bỏ hoàn toàn nước liên kết, tạo thành alumin. Thành phẩm là bột trắng mịn, được đóng thành bao Jumbo 1 tấn rồi xe nâng xếp lên xe tải đi các cảng. Alumin là nguyên liệu bắt buộc để điện phân ra nhôm kim loại, phục vụ chế tạo, giao thông, xây dựng.
Quy trình ấy được vận hành bài bản, thể hiện qua sản lượng. Năm 2020, Nhân Cơ đạt hơn 715.000 tấn alumin quy đổi, bằng 110% công suất thiết kế; năm 2021 đạt hơn 737.000 tấn, tương đương 113%. Năm 2024, dù nguồn quặng khó khăn, Công ty vẫn đạt 692.500 tấn, bằng 106,5% kế hoạch. Năm 2025, sản lượng ước đạt trên 700.000 tấn, nộp ngân sách 858 tỷ đồng.
Từ khi vận hành thương mại tháng 7/2017, nhà máy đã sản xuất khoảng 6,5 triệu tấn alumin, doanh thu hơn 52.000 tỷ đồng, nộp ngân sách trên 5.300 tỷ đồng. Sản phẩm còn ra thị trường quốc tế. Ngày 23/2/2026, Công ty Nhôm Đắk Nông - TKV xuất chuyến alumin đầu năm sang Nhật Bản, khoảng 14.000 tấn đóng bao 1 tấn, giao đối tác Marubeni.
Với địa phương, đóng góp của TKV không chỉ nằm ở ngân sách. Nhân Cơ tạo việc làm ổn định cho hơn 1.000 lao động, thu nhập bình quân trên 17 triệu đồng/người/tháng; Công ty còn hỗ trợ xây nhà tình nghĩa, trường học, xóa nhà tạm và đồng hành cùng người dân khi giải phóng mặt bằng. Tại Lâm Đồng, Tân Rai từng đóng góp khoảng 3.500 tỷ đồng giá trị sản xuất công nghiệp hằng năm, chiếm 60% của địa phương, cùng 12.000 lao động phụ trợ. Đây là con số từ giai đoạn đầu vận hành, cho thấy vai trò của dự án với kinh tế địa phương.
Chế biến sâu cũng giúp nâng giá trị tài nguyên, thay vì bán quặng thô. Con đường ấy không bằng phẳng. Công ty phải xử lý bài toán nguồn nguyên liệu, giải phóng mặt bằng, thời tiết và biến động thị trường; sáu tháng đầu năm 2026 còn chủ động điều chỉnh công suất theo khả năng cung ứng quặng, ưu tiên vận hành an toàn.
Chặng đường mới đang mở ra khi ngày 27/8 vừa qua, TKV nghe báo cáo nghiên cứu khả thi dự án mở rộng Nhân Cơ. Theo đó, dây chuyền 2 công suất thiết kế 1,2 triệu tấn alumin/năm sẽ được triển khai với tổng mức đầu tư dự kiến khoảng 24.704 tỷ đồng, xây dựng 45 tháng, sản xuất 30 năm.
Theo ông Nguyễn Văn Phòng, Giám đốc Công ty Nhôm Đắk Nông - TKV, dự án tiếp tục dùng công nghệ Bayer hòa tách áp suất thấp, tận dụng hạ tầng giai đoạn 1, thu hồi nhiệt, nước, kiềm và nâng cao tự động hóa. Khi hoàn thành, tổng công suất Nhà máy Alumin Nhân Cơ sẽ được nâng lên 1,6 triệu tấn/năm.
Gần hai thập kỷ sau những nhát cuốc đầu tiên trên đất đỏ bazan, TKV đã để lại ở Tây Nguyên một ngành công nghiệp mới, một đội ngũ kỹ sư, công nhân làm chủ công nghệ và những đóng góp bền bỉ cho việc làm, ngân sách, đời sống địa phương. Từ Tân Rai đến Nhân Cơ, đó là dấu ấn rõ nét nhất của người thợ mỏ TKV trên cao nguyên.
